Cơ chế khiến người sử dụng ma túy ngày càng lệ thuộc

Tác động “cộng hưởng độc tính” có thể gây đột quỵ

Theo ThS.BS Bùi Phương Thảo, hiện đang công tác tại khoa Tâm thần Trẻ em của một cơ sở y tế trên địa bàn Hà Nội, việc sử dụng đồng thời 3 loại ma túy Methamphetamine, Ketamine và MDMA được đánh giá là một hành vi trực tiếp hủy hoại hệ thần kinh và các cơ quan nội tạng.

Mỗi loại chất này tấn công cơ thể theo những cách thức khác nhau nhưng đều để lại di chứng nặng nề.

Methamphetamine (ma túy đá) là một trong những chất gây tổn thương thần kinh nghiêm trọng nhất hiện nay. Do đặc tính tan tốt trong mỡ, chất này hấp thu rất nhanh và dễ dàng đi vào hệ thần kinh trung ương. 

“Về mặt tâm thần, Methamphetamine ban đầu tạo cảm giác khoan khoái, tăng năng lượng và sự tự tin, nhưng về bản chất, nó kích thích não bộ giải phóng dopamine bất thường, khiến hệ thần kinh bị ép hoạt động quá mức trong thời gian dài”, chuyên gia nhấn mạnh.

Ketamine (thường được gọi là Ke) là một chất đặc biệt khi vừa có giá trị lớn trong y khoa vừa có nguy cơ lạm dụng cao. Ban đầu, Ketamine được sử dụng chủ yếu với vai trò thuốc gây mê và giảm đau trong cấp cứu, hồi sức và phẫu thuật nhờ đặc tính duy trì tương đối ổn định huyết áp và hô hấp.

Tuy nhiên, Ketamine gây kích thần rất mạnh. Chúng thường được sử dụng dưới đường hít (bột màu trắng) hoặc dưới dạng kẹo ngậm. Ketamin được trộn với đường, tinh bột, đóng thành viên như viên kẹo, dùng để ngậm hoặc nhai, thường sử dụng kèm chung với các thuốc khác như Ecstasy (thuốc lắc) hoặc cocaine hoặc rắc chúng lên cần sa.

Về mặt tâm thần và nhận thức, người lạm dụng Ketamine lâu dài có thể xuất hiện tình trạng giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung, suy giảm chức năng điều hành và cảm giác “sương mù não”. 

Bên cạnh não bộ, Ketamine còn gây biến chứng nghiêm trọng lên hệ tiết niệu với tình trạng “Ketamine bladder”.  

“Chất này cùng các chất chuyển hóa khi đào thải qua nước tiểu sẽ gây viêm mạn tính niêm mạc bàng quang. Việc lạm dụng kéo dài khiến bàng quang bị xơ hóa và co rút, làm giảm khả năng chứa nước tiểu, thậm chí gây tổn thương thận và buộc phải phẫu thuật tạo hình để can thiệp”, BS Thảo giải thích.

MDMA (thuốc lắc) được chuyên gia xác định là tác nhân trực tiếp phá hủy hệ thống dẫn truyền thần kinh. Theo BS Thảo, loại chất này gây độc tính bằng cách làm cạn kiệt các túi dự trữ dopamine và serotonin, vốn là những “nguồn nhựa sống” giúp duy trì cảm xúc và trí tuệ ngay tại các đầu tận cùng thần kinh.

Việc lạm dụng liều cao và thường xuyên sẽ đẩy hệ thống dẫn truyền này vào trạng thái thoái hóa không thể phục hồi. Chuyên gia đặc biệt cảnh báo, khi những tế bào này bị tổn thương, người dùng phải đối mặt với hàng loạt di chứng như nhũn não, mất trí nhớ và làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh Parkinson ngay khi còn trẻ.

Thực tế, cảm giác “thăng hoa” mà người dùng tìm kiếm là một quá trình “vay mượn” năng lượng.

Việc kết hợp đồng thời Methamphetamine, Ketamine và MDMA tạo nên một trạng thái cộng hưởng độc tính cực kỳ nguy hiểm đối với cơ thể người sử dụng. Dưới góc nhìn chuyên môn, các hoạt chất này không hề triệt tiêu lẫn nhau mà ngược lại sẽ đẩy hệ thần kinh và tim mạch vào tình trạng quá tải.

Trong khi Methamphetamine và MDMA kích thích hệ giao cảm gây ra tình trạng nhịp tim nhanh hoặc tăng huyết áp thì Ketamine lại gây phân ly thực tại. Sự giao thoa này khiến người dùng vừa bị kích động cực độ vừa mất khả năng kiểm soát nhận thức dẫn đến những hành vi bạo lực hoặc loạn thần cấp tính.

Bác sĩ Thảo nhấn mạnh rằng tình trạng tăng thân nhiệt kéo dài kết hợp cùng hoạt động cơ bắp quá mức sẽ gây tiêu cơ vân cấp cùng suy đa tạng nghiêm trọng. Về lâu dài, việc lạm dụng đa chất không chỉ tàn phá hệ tiết niệu mà còn để lại những tổn thương não bộ vĩnh viễn không thể phục hồi.

Chất kích thích thế hệ mới xâm nhập dưới vỏ bọc tinh vi 

Liên quan đến công tác xét nghiệm chất cấm, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc thuộc Bệnh viện Bạch Mai, khẳng định kết quả dương tính qua test nhanh cho thấy khả năng đối tượng đã sử dụng ma túy lên đến trên 90%.

Dù tồn tại một số ít trường hợp dương tính giả do ảnh hưởng từ các loại thuốc có cấu trúc tương tự nhưng tỉ lệ này không phổ biến trong thực tế lâm sàng.

Hiện nay, các loại ma túy tổng hợp như Methamphetamine, Ketamine và MDMA không xuất hiện dưới dạng thức thông thường mà được ngụy trang dưới hình thái các viên nén nhiều màu sắc, dạng bột thô hoặc dung dịch lỏng pha chế sẵn. 

Phương thức giao dịch qua không gian mạng và các mối quan hệ xã hội khiến ma túy thế hệ mới len lỏi vào từng ngõ ngách đời sống thượng lưu lẫn bình dân.

“Quan niệm thử ma túy một lần không gây nghiện là một nhận thức sai lầm. Các chất kích thần tác động trực tiếp lên hệ thưởng của não bộ thông qua việc tăng nồng độ dopamine và serotonin, tạo ra trạng thái hưng phấn vượt mức sinh lý bình thường. Cơ chế kích thích này buộc vỏ não ghi nhớ và hình thành phản xạ có điều kiện để tái diễn hành vi sử dụng”, BS Thảo cho biết.

Theo ý kiến của chuyên gia, quá trình nghiện ma túy thế hệ mới thường bắt đầu từ sự lệ thuộc tâm lý thay vì các triệu chứng thể chất rõ ràng như khi sử dụng heroin. Người nghiện thường tìm kiếm cảm giác mà chất gây nghiện tạo ra mỗi khi đối mặt với căng thẳng hoặc áp lực từ cuộc sống. 

Việc sử dụng ma túy trong các bữa tiệc hay môi trường giao tiếp xã hội có thể khiến người trẻ lầm tưởng rằng họ đang kết nối tự nhiên với mọi người, trong khi thực chất là đang trải qua tác động của chất kích thích.

Thực tế chất kích thích làm suy yếu khả năng phán đoán, kiểm soát hành vi và đánh giá nguy cơ của người sử dụng. 

Sau khi cảm giác hưng phấn qua đi, não bộ sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt các chất dẫn truyền thần kinh, dẫn đến các triệu chứng suy nhược, lo âu và trầm cảm. 

“Hiện tượng dung nạp thuốc diễn ra nhanh chóng, buộc người sử dụng phải tăng liều hoặc phối hợp nhiều chất để duy trì trạng thái mong muốn. Đây chính là cơ chế chính dẫn đến tình trạng nghiện và tổn hại lâu dài cho chức năng não bộ”, vị bác sĩ tâm thần phân tích.

Ma túy không phải giải pháp cho áp lực xã hội 

Ma túy tổng hợp không chỉ là vấn đề của chất gây nghiện mà còn phản ánh các khó khăn về sức khỏe tâm thần, áp lực xã hội và thiếu hụt sự hỗ trợ tâm lý cho giới trẻ hiện nay. 

Ngày nay, nhiều người trẻ đang sống trong trạng thái căng thẳng mạn tính: áp lực học tập, công việc, thành tích, tài chính, mạng xã hội và kỳ vọng phải “thành công”, “năng lượng tích cực”. 

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận hỗ trợ tâm lý chính thống còn hạn chế và ở nhiều nơi vẫn bị kỳ thị. Điều này khiến không ít người chọn tự điều chỉnh cảm xúc bằng cách sử dụng chất kích thích. 

Theo BS Thảo, giáo dục phòng chống ma túy hiện nay cần được thay đổi theo hướng thực tế và gần gũi hơn với đời sống tâm lý của giới trẻ. Chỉ cảnh báo bằng hình ảnh đáng sợ hoặc khẩu hiệu kiểu “ma túy là chết” sẽ không đủ hiệu quả. 

Điều quan trọng là giúp họ hiểu rõ cơ chế tác động của ma túy lên não bộ, cảm xúc và hành vi, cũng như lý do vì sao cảm giác “vui vẻ”, “tỉnh táo”, “được kết nối” thực chất chỉ là trạng thái hưng phấn nhân tạo, phải trả giá bằng tổn thương thần kinh và sức khỏe tâm lý lâu dài.

Bác sĩ cũng nhấn mạnh rằng phòng chống ma túy không thể tách rời việc chăm sóc sức khỏe tâm thần. Người trẻ cần được trang bị các kỹ năng quản lý căng thẳng, điều hòa cảm xúc, tìm kiếm sự hỗ trợ tâm lý và xây dựng các mối quan hệ an toàn. Khi mỗi người có nơi để chia sẻ, được lắng nghe và cảm thấy có giá trị, nguy cơ tìm đến chất gây nghiện để lấp đầy khoảng trống tâm lý sẽ giảm đi.