Nhân dịp kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890-19/5/2026), báo Dân trí trân trọng giới thiệu tới quý độc giả loạt bài viết, câu chuyện và ký ức xúc động, qua lời kể của những nhân chứng lịch sử, những người từng may mắn được gặp Bác, sống và làm việc bên Người trong những năm tháng kháng chiến gian khổ.
Qua lời kể của họ, hình ảnh Bác Hồ hiện lên chân thực, gần gũi và đầy nhân văn.
Mỗi câu chuyện đều là nguồn cảm hứng, là bài học quý giá về lòng yêu nước, đức hy sinh và tinh thần nhân văn cao cả của Người để lại cho thế hệ hôm nay.
Ngày 19/5/1953, hai dãy nhà tranh dưới tán cọ tại chiến khu ATK Định Hóa, Thái Nguyên râm ran tiếng cười nói. Các cô giáo, các bé trai, bé gái cùng đội ngũ cấp dưỡng, bảo vệ nhà trẻ ai cũng háo hức khi nghe tin Bác Hồ tới thăm.
Lán làm việc của Bác và các đồng chí trong Bộ Chính trị cách đó chỉ hơn một cây số nên ít phút sau, Người đã có mặt tại nhà trẻ của chiến khu.
Hôm ấy đúng vào ngày 19/5, Bác đã dành trọn vẹn sinh nhật của mình để thăm và kiểm tra việc học hành, ăn ở của các cháu tại nhà trẻ, cẩn thận, hỏi han sức khỏe, kiểm tra hầm trú ẩn, nhà ăn.
Chính trong lần đến thăm trại trẻ này, Bác Hồ đã chụp một số tấm ảnh kỷ niệm – nhiều tấm ảnh sau này trở nên nổi tiếng, đi vào lịch sử và trở thành biểu tượng tình yêu mà Bác dành cho các cháu thiếu nhi.
Bà Nguyễn Thị Quỳnh Dung (78 tuổi, nguyên cán bộ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) – là một trong những người người may mắn được chụp cùng Bác trong khoảnh khắc đặc biệt đó.
Bác Hồ thăm lớp mẫu giáo tại chiến khu Việt Bắc năm 1953 (Ảnh: Chụp lại tư liệu).
Bức ảnh Bác Hồ và các cháu thiếu nhi ở chiến khu Việt Bắc
Trong căn nhà ở Hà Nội, bà Dung cẩn thận mở từng túi tài liệu cũ đã ngả màu thời gian. Những bức ảnh đen trắng chụp cùng Bác Hồ được bà nâng niu như báu vật.
Có tấm bà mới vài tháng tuổi, được Bác bế trên tay. Có tấm bà mặc áo đồng phục, đứng giữa nhóm trẻ ở chiến khu Việt Bắc. Có bức ghi lại khoảnh khắc lũ trẻ ùa lên ôm vai, níu tay Bác như với một người ông thân thuộc trong gia đình.
“Càng lớn lên tôi càng hiểu đó là may mắn và niềm vinh dự của cả đời mình”, bà Dung nói.
Bà Quỳnh Dung là con gái ông Nguyễn Anh Tuấn – Trưởng ban An toàn khu (ATK) thời kháng chiến chống Pháp. Nhiệm vụ của ông là khảo sát, bảo đảm nơi ở, tuyến đường di chuyển, hậu cần và an toàn cho Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các lãnh đạo cấp cao của Chính phủ tại chiến khu Việt Bắc.
Bà Quỳnh Dung bên bức ảnh chụp cùng Bác Hồ.
“Bố tôi phải lo tất cả, từ công tác hậu cần nơi ở, phương tiện đi lại, tiếp tế lương thực đến bảo vệ an toàn cho Bác và các đồng chí lãnh đạo khi di chuyển lên Việt Bắc. Có thời gian ông còn tham gia tìm kiếm vị trí, bảo vệ kho vàng, tài sản cho Tuần lễ vàng của Chính phủ…”, bà kể.
Mẹ bà Dung là bà Đỗ Thị Phương – cô gái làng Yên Phụ, Hà Nội, học nghề y. Trong những năm kháng chiến, bà tham gia thanh niên xung phong của đoàn Hà Nội lên Đoan Hùng (Phú Thọ), sau đó chuyển sang An toàn khu ở Tuyên Quang công tác rồi gặp ông Nguyễn Anh Tuấn.
Hai người nên duyên vợ chồng vào ngày 10/10/1947 giữa núi rừng Việt Bắc. Đám cưới giản dị nhưng chứa đựng những ký ức đặc biệt. Nhiều cán bộ lãnh đạo gửi thư và lời nhắn chúc mừng, trong đó có cả Bác Hồ và đồng chí Võ Nguyên Giáp.
Năm 1948, bà Dung chào đời ngay tại chiến khu. Người trực tiếp đỡ đẻ cho mẹ bà là bác sĩ Trần Duy Hưng – sau này là Chủ tịch UBND TP Hà Nội. Tên gọi Quỳnh Dung của bà cũng được bác sĩ Trần Duy Hưng ưu ái đặt cho.
Tuổi thơ của bà gắn với những kỷ niệm giữa núi rừng Việt Bắc.
Đầu năm 1951, khi cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn ác liệt, với tầm nhìn chiến lược, Bác Hồ đã quyết định lên kế hoạch đào tạo thế hệ trẻ cho đất nước bằng việc thành lập nhà trẻ đầu tiên ở Việt Bắc.
Ông Nguyễn Anh Tuấn được giao nhiệm vụ tổ chức, xây dựng nơi này. Phụ trách nhà trẻ sau này là bà Nguyễn Thị Hồng, vợ đồng chí Trần Đăng Ninh, ngoài ra còn có bà Hồ Thị Minh Nguyệt phụ trách chính trị; bà Vũ Thị Đơ làm cô nuôi; cô giáo Phan Thanh Hòa đảm nhận công tác giảng dạy.
Khi nhà trẻ bắt đầu đón các em nhỏ, vì bố là người trực tiếp phụ trách việc thành lập cơ sở, bà Dung là một trong những đứa trẻ đầu tiên được đưa vào học.
“Tôi được mang số 1 nên các bạn ngày ấy đến giờ vẫn gọi vui là em bé số 1 của nhà trẻ Việt Bắc”, bà Dung cười kể.
Nhà trẻ khi ấy còn là nơi học tập của con em nhiều cán bộ cấp cao của cách mạng như con đồng chí Đồng Sỹ Nguyên, Phạm Ngọc Mậu, Từ Giấy… Bà Dung cùng những người bạn của mình được chăm sóc, dạy dỗ bằng tất cả tình thương. Lớp học đơn sơ giữa núi rừng Việt Bắc luôn đầy ắp tiếng cười.
Ký ức đẹp và sâu đậm nhất với bà Dung vẫn là những lần được gặp Bác Hồ.
Bức ảnh đầu tiên bà Dung chụp cùng Bác Hồ là khi được mấy tháng tuổi.
Bà Dung được Bác Hồ bế trên tay khi nhỏ, đây là bức ảnh đầu tiên bà được chụp cùng Bác Hồ.
Mẹ của bà kể lại rằng, hôm ấy, tại chiến khu Việt Bắc, các cán bộ tổ chức mừng sinh nhật đồng chí Tôn Đức Thắng nên mẹ đã bế bà đến dự. Nhìn thấy bà Phương, Bác Hồ liền nở nụ cười tươi sau đó tiến đến đón lấy em bé trên tay bà.
“Mẹ tôi kể, tôi nghịch lắm, cứ rút chiếc bút Bác cài trên túi áo để cầm trên tay. Bác Hồ thấy thế nở nụ cười ân cần. Khoảnh khắc đó được bác sĩ Trần Duy Hưng chụp lại”, bà chia sẻ.
Một lần đáng nhớ khác là dịp sinh nhật Bác năm 1953, khi bà Dung khoảng 5 tuổi. Hôm đó, thay vì tiếp khách đến chúc mừng sinh nhật, Bác dành thời gian sang thăm các cháu thiếu nhi tại nhà trẻ ở chiến khu Việt Bắc.
Theo lời kể của cô giáo Phan Thanh Hòa – người trực tiếp chăm sóc bà Dung và các bạn nhỏ năm ấy – hôm nghe tin Bác sắp sang, các cô chỉ kịp chỉnh lại quần áo cho các bạn nhỏ rồi tập trung các cháu ra sân.
Bà Dung là bé gái đứng bên phải được Bác Hồ ôm vào lòng. Cậu bé che tay năm nào chính là ông Nguyễn Sỹ Hưng – con trai của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên.
Không khí buổi gặp gỡ hoàn toàn tự nhiên. Lũ trẻ ùa tới bên Bác, ôm vai, níu tay, tranh nhau trả lời khi Bác hỏi chuyện. Khi thấy một em nhỏ bị ho, Bác còn nói sẽ gửi mật ong sang để cháu ngậm.
Cũng trong buổi gặp gỡ này, Bác đã chụp ảnh cùng lớp học của bà Quỳnh Dung. Bà được Bác ôm trong lòng, các bạn khác đứng xung quanh đều cười rất tươi.
“Trong bức ảnh, bé gái bên tay trái của Bác là Minh Phương con gái của Thiếu tướng Nguyễn Trọng Vĩnh. Tôi là bé gái đứng bên phải được Bác ôm vào lòng. Phía sau tôi là anh Phạm Ngọc Nguyên sau này là Thiếu tướng, là con trai của Thượng tướng Phạm Ngọc Mậu; anh Vũ Chính Nghị là con trai của cố Bộ trưởng Bộ Y tế, Thiếu tướng Vũ Văn Cẩn…. Thời điểm ánh đèn flash của máy ảnh lóe lên, anh Nguyễn Sỹ Hưng – con trai Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên đã giơ tay che mặt tạo nên khoảnh khắc rất đáng nhớ”, bà Dung kể.
Khi các cháu, các cô tiễn Bác và đồng chí Nguyễn Lương Bằng ra về, Bác liền nói: “Bác rất muốn hôn tất cả các cháu, nhưng như thế sẽ rất lâu, có cháu nào bé nhất, ngoan nhất thay mặt các bạn, Bác cho chụp ảnh cùng Bác”.
“Cả lớp đã chọn bạn Nguyễn Minh Phương, bé nhất trại để chụp cùng Bác. Nhiếp ảnh gia Đinh Đăng Định bấm máy bắt được một khoảnh khắc rất đẹp”, bà Quỳnh Dung kể.
Bức ảnh Bác Hồ bế người bạn cùng lớp của bà Dung là Nguyễn Minh Phương ở chiến khu Việt Bắc (Ảnh trước và sau khi được phục hồi).
Theo bà Dung, Nguyễn Minh Phương là con gái của Thiếu tướng Nguyễn Trọng Vĩnh – ông từng là đại sứ Việt Nam tại Trung Quốc từ năm 1974 đến 1987.
Sau này, khoảnh khắc trên trở nên nổi tiếng, đi vào lịch sử và trở thành biểu tượng của tình yêu Bác Hồ dành cho các cháu thiếu nhi. Tuy nhiên, nhiều người lại nhầm lẫn về nhân vật bé gái trong bức ảnh.
“Có người nói tôi là nhân vật, có người lại nhầm là bà Hạ Chí Nhân con gái của nhà cách mạng Hoàng Quốc Việt. Thực tế, chúng tôi đều có các bức ảnh chụp chung với Bác Hồ nhưng không phải là khoảnh khắc đó. Sau này, tôi và những bạn học ở nhà trẻ Việt Bắc năm nào vẫn giữ liên lạc với Nguyễn Minh Phương nhưng đáng buồn là Phương đã qua đời cách đây không lâu”, bà Dung nói.
Bà Dung (đứng phía dưới, trong lòng Bác) dịp chụp ảnh kỷ niệm sinh nhật Bác tuổi 60 (Ảnh: Tư liệu).
Nhà trẻ ở Việt Bắc được thành lập vào tháng 4/1952 đến năm 1953 có khoảng 100 cháu. Mỗi khi quân Pháp mở đợt càn quét hoặc ném bom ATK, Bác lại yêu cầu đưa những con ngựa khỏe nhất giúp nhà trẻ sơ tán.
Nhiều lần, Người còn ra lệnh cử 100 chiến sỹ đến để cõng các cháu học sinh vượt qua Núi Hồng sơ tán lên Bắc Kạn.
Bác giống như một người ông hiền từ trong gia đình
Sau năm 1954, nhà trẻ chiến khu chuyển về Hà Nội. Các em nhỏ học tại phố Lý Nam Đế và vẫn thường xuyên được Bác Hồ gọi vào Phủ Chủ tịch gặp gỡ thân tình.
Mỗi dịp như vậy, bà Dung và các bạn lại được chụp ảnh cùng vị lãnh tụ kính yêu.
Người phụ nữ ước tính, mình có khoảng 7-8 tấm ảnh chụp chung với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo bà, trong mắt những đứa trẻ khi ấy, Bác Hồ giống một người ông hiền từ trong gia đình. Bà và các bạn còn nhỏ chưa hiểu hết vị trí lớn lao của Bác nhưng ai cũng thấy ở Bác có một sức hút kỳ lạ và muốn đến gần.
Trong ảnh là khoảnh khắc các cháu thiếu nhi trong đó có bà Dung chụp với Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc (trái) và sau này ở Phủ Chủ tịch.
Lần nào cũng vậy, Bác xuất hiện giản dị với áo nâu sòng, đi dép cao su. Khi thì Bác trò chuyện, căn dặn, khi thì cầm tư liệu để chỉ dạy cho các cháu.
Có lần, Người lại nắm tay các bạn thiếu nhi đi vòng tròn trong sân cỏ Phủ Chủ tịch và hát bài Kết đoàn. Lần nào, các cháu cũng như bầy chim non bay nhanh về phía Bác…
Không phụ công lao của Bác và các thầy cô, hơn 100 cháu của trại trẻ khi trưởng thành, nhiều cháu tham gia quân đội, lập được chiến công, trở thành sỹ quan cấp tướng, cấp tá, 6 người là phi công chiến đấu…
Trong công cuộc xây dựng đất nước sau này, nhiều người cũng giữ các vị trí quan trọng của các công ty, tập đoàn lớn.
Đáng chú ý, có phi công – liệt sỹ Hoàng Tam Hùng (con trai Phó Thủ tướng Hoàng Anh). Ông nổi tiếng với chiến công bắn rơi 2 máy bay F-4 Mỹ trong trận không chiến ngày 28/12/1972 tại chiến dịch “Điện Biên Phủ trên không” trước khi anh dũng hy sinh.
Hay, Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Từ Đễ, người tham gia ném bom sân bay Tân Sơn Nhất ngày 28/4/1975. Sau này trở thành Phó Cục trưởng Cục Quân huấn của Quân đội Nhân dân Việt Nam.
Bà Dung kể, nhiều em bé trong lớp học chiến khu năm ấy đều trưởng thành, có đóng góp lớn cho đất nước như kỳ vọng của Bác Hồ.
“Trong số 100 học sinh năm đó, chỉ có tôi và Dương Minh Đức lựa chọn đi theo con đường nghệ thuật. Đức sau này trở thành giọng ca vàng những năm kháng chiến chống Mỹ, còn tôi cũng theo tiếng gọi của Tổ quốc, vào quân đội, trở thành văn công thuộc Tổng cục Hậu cần”, bà Dung kể.
Trong những năm tháng mưa bom bão đạn, cô gái Quỳnh Dung cùng đồng đội đeo ba lô nặng trĩu vượt núi, băng rừng giữa bom đạn đi dọc Trường Sơn biểu diễn phục vụ bộ đội và đồng bào.
Có những khe núi sâu hun hút, chỉ cần sểnh chân là mất mạng nhưng họ vẫn tiến lên để tiếp sức tinh thần cho các đơn vị nơi tuyến lửa. Nhiều lần, bà cùng đoàn văn công vào tận nơi điều trị thương binh để hát động viên chiến sĩ.
“Có người bị bom cháy bỏng nặng, mùi thuốc và dịch vết thương chảy ra rất khó chịu. Nhưng chúng tôi vẫn nắm tay từng người, hát cho các chiến sĩ nghe để động viên tinh thần”, bà kể.
Có nhiều kỷ niệm với Bác Hồ kính yêu nên khi nghe tin Bác mất, bà Quỳnh Dung lặng người, chỉ biết ôm đồng đội khóc. Hôm ấy, đơn vị văn công của bà đang tập luyện ở Hà Nội thì nghe tin Bác qua đời. Rất muốn đến viếng Bác nhưng vì đơn vị đang làm nhiệm vụ, bà và đồng đội phải nén đau thương, tập trung vào công việc của mình.
“Càng nghĩ càng thấy Bác sống quá giản dị, lúc ra đi cũng không muốn phiền đến ai”, bà nói.
Bà bồi hồi nhớ lại ngày Bác Hồ ra đi.
Sau ngày đất nước thống nhất, bà Quỳnh Dung theo học Đại học Tổng hợp rồi công tác tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia từ năm 1978.
Hiện, bà sống cùng người chồng là đại tá quân đội về hưu trong một căn hộ chung cư ở phường Cầu Giấy. Bà ở cùng khu với cô con gái duy nhất để thuận tiện đi lại, chăm sóc.
Về những người bạn trong lớp học đặc biệt năm xưa, bà Dung cho hay, dù cuộc sống mỗi người một ngả, những đứa trẻ năm xưa ở chiến khu Việt Bắc vẫn giữ liên lạc với nhau suốt nhiều thập kỷ. Hàng năm cả nhóm vẫn gặp nhau, coi nhau như anh chị em ruột.
Hơn 70 năm đã trôi qua, cô bé từng vô tư níu tay Bác Hồ giữa chiến khu Việt Bắc nay đã ở tuổi xế chiều. Những bức ảnh đen trắng đã ngả màu thời gian vẫn được bà Quỳnh Dung cất giữ cẩn thận như một phần ký ức không thể thay thế.
Với bà, điều quý giá nhất không chỉ là những lần được chụp ảnh cùng Bác Hồ, mà còn là bài học về lòng yêu nước, sự giản dị, tinh thần trách nhiệm và ý chí vượt qua gian khó mà Người để lại.
Những điều ấy đã theo bà suốt hành trình từ cô bé “số 1” của nhà trẻ Việt Bắc, đến nữ văn công trên tuyến lửa Trường Sơn rồi cán bộ bảo tàng tận tụy sau ngày đất nước hòa bình.