Cách đây hơn 50 năm, người dân thôn Lại Xá, xã Hiển Khánh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (nay là xã Hiển Khánh, tỉnh Ninh Bình), trong lúc đào nền đất tại khu Lăng Chiếng bất ngờ phát hiện những mảnh đất nung có hình thù kỳ lạ.
Những mảnh đất nung này không phải là đồ dùng gốm sứ gia dụng thường thấy trong sinh hoạt đời thường mà là hình thù của ngôi nhà với các họa tiết hoa văn cầu kỳ.
Mô hình nhà đất nung – Bảo vật quốc gia đang lưu giữ tại Bảo tàng Ninh Bình cơ sở 2, phường Nam Định (Ảnh: Thái Bá).
Khu vực người dân phát hiện các hiện vật vốn là một gò đất cao có diện tích gần 1.000m2. Theo kết quả điều tra của cán bộ Bảo tàng Nam Hà (cũ), tại đây trước đó người dân từng phát hiện nhiều gạch ngói thời Trần (thế kỷ XIII-XIV) và một quan tài ghép từ nhiều miếng gỗ, bên dưới và xung quanh có tro củi.
Số hiện vật người dân đào đất tìm thấy có 14 mảnh đều bằng chất liệu đất nung, có hình thù khác nhau và có nhiều họa tiết hoa văn cầu kỳ. Số hiện vật này sau đó được bàn giao cho Bảo tàng Hà Nam lưu giữ và nghiên cứu.
Cán bộ Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2 (nơi đang lưu giữ mô hình) cho biết, mô hình nhà gồm 14 mảnh, khi ghép lại với nhau tạo thành bố cục kiến trúc “nội công ngoại quốc”, có kích thước hình chữ nhật dài 100cm, rộng 95cm.
Bên ngoài là tường vây gồm 8 mảnh có kết cấu: Phía trước là cổng, chính giữa tường sau là một toà nhà 4 mái, mặt trước 2 bên chạm thông phong hoa văn nhánh cúc, hai bên tường mở 2 cửa, trong đó cửa bên phải có bố cục và đồ án trang trí giống như trên bộ cánh cửa gỗ chùa Phổ Minh (ngôi chùa cổ 800 năm tại phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình ngày nay).
Mô hình nhà đất nung có bố cục kiến trúc “nội công ngoại quốc” như một dinh thự thời Trần cách đây hơn 700 năm (Ảnh: Thái Bá).
Mặt trong tường để trơn, khắc ký hiệu để lắp ghép; mặt ngoài trang trí văn hoa thị 4 cánh. Tường tạo 2 mái vát, riêng ở vị trí cổng có 4 mái. Mái lợp ngói ống và ngói mũi sen.
Bên trong của mô hình gồm các thành phần sau: Chính giữa là cụm công trình gồm toà nhà chính hình chữ nhật 4 mái, hiên rộng, dựng 2 cột tròn 2 bên, phía trong là bộ cánh cửa trang trí hình rồng chầu giống mô tuýp trên bộ cánh cửa gỗ chùa Phổ Minh.
Kế tiếp là 2 dãy nhà dọc nằm ở 2 bên (dạng ống muống) vuông góc và gối một đầu lên nhà chính. Bên phải công trình chính là nhà đặt bia, bên trái là cây tháp (dạng tháp mộ) 2 tầng 4 mái lợp ngói mũi sen.
Cũng theo cán bộ bảo tàng, có 3 mảnh tường, một phần bia, mái tháp bị vỡ, hiện nay đã được gia cố và phục dựng lại theo hình thù nguyên bản. Tất cả các mảnh ghép đất nung tạo thành mô hình nhà này đều có niên đại thời Trần, thế kỷ XIII-XIV.
Các mảnh ghép bằng đất nung của mô hình có họa tiết hoa văn cầu kỳ, tinh xảo (Ảnh: Thái Bá).
Các nhà nghiên cứu đã đặt ra hai giả thiết về chức năng của mô hình nhà này. Ý kiến thứ nhất cho rằng đây là quy mô cấu trúc dạng mô hình thu nhỏ của một công trình kiến trúc dinh thự thời Trần. Ý kiến thứ hai cho rằng đây là mô hình của một công trình kiến trúc tôn giáo (có thể là một ngôi chùa thời Trần).
Trước sự độc đáo của mô hình, Bảo tàng tỉnh Nam Định (cũ) đã lập hồ sơ đề nghị và đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015. Đây là mô hình nhà thời Trần nguyên gốc, còn tương đối đầy đủ các bộ phận hợp thành, nguyên vẹn về hình dáng, rõ ràng về nguồn gốc xuất xứ, các thông tin liên quan đầy đủ phong phú.
Thông qua đặc điểm tạo hình, bố cục sắp xếp các thành phần của mô hình nhà, là cơ sở để hình dung và tìm hiểu về quy mô, mặt bằng tổng thể của một cụm công trình kiến trúc phủ đệ hoặc kết cấu một công trình tôn giáo thời Trần cách đây hơn 700 năm.
Khu vực bên trong của mô hình có nhà chính, nhà bia, cây tháp… được đặt trong không gian cân đối, hài hòa (Ảnh: Thái Bá).
Căn cứ vào các đồ án hoa văn trang trí trên tường, trên mái cùng các bộ phận cột, cánh cửa… của mô hình có thể khẳng định các loại đồ án hoa văn cũng như chất liệu, loại hình vật liệu chính dùng để xây dựng và trang trí các công trình kiến trúc thời Trần tại Nam Định nói riêng và các di tích thời Trần cả nước nói chung.
Hiện nay, Bảo vật quốc gia Mô hình nhà đất nung đang được bảo quản, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2, phục vụ nghiên cứu khoa học và tham quan. Nhiều người dân và du khách khi được giới thiệu về bảo vật bằng đất nung này vô cùng thích thú trước sự độc lạ và niên đại của bảo vật.