Danh y hái cây dại cứu bộ đội, viết trường ca về 750 vị thuốc quý nước Nam (Video: Nguyễn Quỳnh Anh).
Cuốn sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS.TSKH Đỗ Tất Lợi được ví như cuốn “bách khoa toàn thư” về hơn 750 dược liệu được ông tìm tòi, nghiên cứu trong suốt hơn 20 năm đi từ Bắc chí Nam.
Công trình đồ sộ này không chỉ thể hiện tinh thần say mê nghiên cứu của một nhà khoa học, y đức của một thầy thuốc và tình yêu, triết lý sống hoà hợp với thiên nhiên, trân trọng từng cây cỏ thân thuộc xung quanh cuộc sống của mình.
GS.TSKH Đỗ Tất Lợi sinh năm 1919 tại huyện Kim Anh, Phúc Yên, nay thuộc xã Sóc Sơn, Hà Nội. Năm 6 tuổi, ông được gửi lên thành phố để các chú nuôi ăn học và tập sự lao động.
Ông học trung học ở Hải Phòng. Khi ấy ông làm thống kê sổ sách, phân loại việc kinh doanh văn phòng phẩm, sách báo, xuất bản của gia đình. Chính kỹ năng quản lý, sắp xếp tài liệu, bản thảo này đã giúp ông rất nhiều trong việc nghiên cứu khoa học sau này.
Sau khi tốt nghiệp bậc Thành chung (tương đương cấp THCS bây giờ), Đỗ Tất Lợi được lên Hà Nội. Khoảng thời gian này ông được tiếp xúc với nhiều nhà văn, bác sĩ, nhà hoạt động yêu nước. Đây là những người thầy đầu tiên, có ảnh hưởng rất lớn tới sự nghiệp của ông, giúp ông được tiếp xúc với các tư tưởng mới.
Năm 1939, ông tốt nghiệp bậc Tú tài và thi vào trường Đại học Y Dược Hà Nội.
Thời gian này, ông theo học cùng cụ lang Lê Văn Sáp – người đã từng chữa khỏi gãy tay cho ông lúc nhỏ bằng thuốc Nam truyền dạy, hướng dẫn sử dụng, điều chế các bài thuốc hay. Vừa học, vừa âm thầm tìm hiểu tinh hoa nền y dược học cổ truyền, ông nung nấu mơ ước sản xuất thuốc từ cây cỏ thiên nhiên bằng phương pháp hiện đại, ghi chép lại để phổ biến rộng rãi hơn trong nhân dân.
Năm 1944, Đỗ Tất Lợi lấy bằng Dược sĩ hạng ưu – một trong 6 người tốt nghiệp dược sĩ cao cấp vào năm ấy và ra mở hiệu thuốc trên phố Hàng Gai. Hiệu của ông không chỉ bán thuốc Tây mà còn bán một số thuốc được chế biến từ cây cỏ có sẵn trong thiên nhiên.
Không lấy tên Tây “Pharmacie” như nhiều hiệu thuốc thời đó, ông chọn cái tên thuần Việt: Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh.
Dũng cảm lấy tên hiệu thuốc bằng chữ Quốc ngữ trong thời điểm không khí của các phong trào cách mạng đang sôi sục là cách ông thể hiện tấm lòng của một người yêu nước chân chính, dũng cảm, sẵn sàng bảo vệ những giá trị truyền thống của dân tộc.
Từ tháng 3 đến tháng 8/1945, ông tích cực tham gia, theo dõi các hoạt động của Việt Minh. Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh của ông trở thành cơ sở tuyên truyền, cất giấu tài liệu phục vụ cách mạng. Ông cũng thường xuyên ủng hộ tiền, thuốc men cho các chiến sĩ hoạt động bí mật.
Cách mạng Tháng Tám thành công, ông tham gia công tác tuyên truyền, phụ trách Phòng Thông tin tuyên truyền ở Bờ Hồ và phố Hàng Gai. Ông đã viết một bài báo dài, chiếm hết 2 trang đầu của Dân Thanh – một tờ báo lớn ở Hà Nội, kêu gọi cải tổ ngành chế thuốc nước nhà:
“Chúng tôi tin rằng cách mạng sẽ tạo được những nhà dược học, y học vừa tinh thông phương pháp khoa học của Tây, vừa am hiểu thuốc nam thuốc bắc, những người có đủ học lực để bảo vệ di sản của tiền nhân, giải thích chứng minh tính chất khoa học của di sản ấy. Và một ngày không xa thuốc đông và thuốc tây hòa làm một trong nghề thuốc Việt Nam. Ngày ấy nền y dược Việt Nam sẽ rạng ngời trên thế giới”.
Ngày 19/12/1946, kháng chiến toàn quốc bùng nổ. 10 ngày sau, dược sĩ Đỗ Tất Lợi đóng cửa Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh, cùng với nhiều trí thức yêu nước gia nhập quân đội, lên đường tham gia kháng chiến.
Ngay trong những năm tháng kháng chiến gian khổ, ông vẫn say mê tìm hiểu, nghiên cứu y học cổ truyền.
Tìm gặp bác sĩ Vũ Văn Cẩn (Cục trưởng Cục Quân y), dược sĩ Đỗ Tất Lợi đã đề nghị tổ chức bào chế và tự sản xuất thuốc, giải quyết vấn đề thuốc men cho bộ đội và nhân dân từ những dược liệu có sẵn, dễ tìm trong rừng. Sau đó, ông là cán bộ chủ chốt của Viện Khảo sát và Chế tạo dược phẩm; là giám đốc chuyên môn của Nha Quân dược, thuộc Bộ Quốc phòng.
Gắn bó với núi rừng Việt Bắc, ông càng được thoả đam mê tìm tòi các loại thuốc quý. Ông đã cùng các cán bộ ngành dược nghiên cứu, sản xuất một số hoá chất, cồn cao độ, cất tinh dầu chiết xuất từ các loại cây trong thiên nhiên.
Những năm chống Pháp, sốt rét là căn bệnh ác tính, gây ra nhiều nỗi khổ cho bộ đội ta. Việc tìm ra loại thuốc chữa trị sốt rét trở thành nỗi trăn trở của quân y khi ấy.
Ở Việt Bắc, dược sĩ Đỗ Tất Lợi nghĩ đến một loại cây đã từng được học khi còn là sinh viên: cây thường sơn, tên khoa học là Dichroa febrifuga Lour, mọc hoang rất nhiều trong núi rừng Việt Bắc.
Theo sách cổ, thường sơn vị đắng, tính hàn, có tác dụng thổ đàm, triệt ngược, thanh nhiệt, hành tuỷ. “Ngược” trong tiếng Hán có nghĩa là bệnh sốt rét. “Triệt ngược” tức là chữa khỏi sốt rét.
Ông và cộng sự đã chế ra cao thường sơn – thứ thuốc chữa sốt rét hiệu nghiệm. Sau ngày trở về Hà Nội, dược sĩ Lợi mới biết: Người Mỹ đã xác minh rằng ancaloit của thường sơn có tác dụng chữa sốt rét mạnh, gấp 100 lần ký ninh (quinine – một loại thuốc trị sốt rét).
Đến đâu, ông cũng làm quen, hỏi han với các ông lang trong vùng về đủ loại hoa, lá, cây, củ trên nương, trên rừng hoặc quanh vườn nhà để tìm hiểu những công dụng của chúng, làm giàu vốn hiểu biết của mình về Đông Y, làm tiền đề để thực hiện công trình kỳ công bậc nhất trong sự nghiệp hành nghề y của mình.
Năm 1954, hòa bình lập lại ở miền Bắc, dược sĩ Đỗ Tất Lợi đảm nhiệm chức vụ Chủ nhiệm bộ môn Dược liệu – Thực vật tại trường Đại học Y Dược Hà Nội.
Bắt tay vào giảng dạy, ông chuyển đổi tên các vị thuốc trong tài liệu nước ngoài sang tiếng Việt và tiếng Latin cho sinh viên học tập; đồng thời ông vẫn tiếp tục nghiên cứu, chiết xuất các hoạt chất có trong dược liệu để phục vụ chữa bệnh và làm thuốc.
Năm 1965, ông hoàn thành bộ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (gồm 6 tập, tập 1 xuất bản vào năm 1962), làm tư liệu giảng dạy và học tập.
Mỗi ghi chép về từng loài cây, con vật là từng công trình nghiên cứu tỉ mỉ, thể hiện sự công phu, tinh thần làm khoa học chỉn chu của tác giả. Hơn 700 loại thuốc đều được miêu tả tỉ mỉ từ màu sắc, đặc điểm sinh trưởng, vùng phân bổ, thời điểm thu hái, cách chế biến, điều chế, bảo quản…; phân tích thành phần hoá học, hoạt chất, cơ chế điều trị dựa trên y học hiện đại. Điều đặc biệt, GS Lợi không quên ghi chú về độc tính, cách chế biến khử độc… để bảo toàn dược tính, không gây nguy hiểm khi sử dụng.
Ông dành hết cả cuộc đời mình đi từ Bắc vào Nam để tìm tòi, thu thập, ghi chép lại từng loài “cỏ nội hoa hèn” cho đến những cây thuốc, dược liệu quý trên đất nước ta. Trong các chuyến đi, ông luôn mang theo sổ ghi chép, bút, máy ảnh.
Hiện Bảo tàng Di sản các nhà khoa học Việt Nam vẫn lưu giữ những chiếc máy ảnh, ống nhòm đã theo ông trong những chuyến điền dã.
Nghiên cứu của ông không dừng ở việc dựa theo kinh nghiệm cá nhân, ghi chép dân gian, học hỏi các thầy lang ở địa phương công tác mà còn đối chiếu, so sánh, bổ sung thêm các tài liệu từ Trung Quốc tới phương Tây, đúc kết thành một “bách khoa toàn thư” về dược liệu có sự kết hợp hài hoà Đông – Tây y và được quốc tế đánh giá cao.
Bộ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam đã giúp tên tuổi dược sĩ Đỗ Tất Lợi, được thế giới biết đến và đánh giá cao, đặc biệt với các nhà khoa học Liên Xô.
Cuối năm 1964, Bộ trưởng Bộ Đại học Liên Xô đã ra chỉ thị cho Viện Hoá Dược Leningrad thành lập một nhóm nghiên cứu về cuốn sách. Các nhà khoa học đánh giá vai trò của GS Đỗ Tất Lợi, không chỉ với nền y học Việt Nam mà còn bắc cầu giữa y học hiện đại và y học cổ truyền, giao thoa giữa tri thức dân gian và các kiến thức khoa học hàn lâm.
Sau khi nghiên cứu, thẩm định đánh giá kỹ càng, năm 1968, Hội đồng khoa học Viện Hóa dược Leningrad đã bỏ phiếu thuận 100%, phong tặng đặc cách học vị Tiến sĩ cho GS Đỗ Tất Lợi mà không cần trải qua quá trình nghiên cứu sinh, viết và bảo vệ luận án.
Năm 1983, tại Triển lãm Hội chợ sách quốc tế ở Moskva, bộ sách được bình chọn là một trong 7 viên ngọc quý của triển lãm – minh chứng cho giá trị đặc biệt của công trình nghiên cứu tâm huyết của ông.
Năm 1996, ông vinh dự được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học – Kỹ thuật. 10 năm sau, Hiệp hội Xuất bản Châu Á – Thái Bình Dương (APPA) đã trao giải đặc biệt cho bộ sách. Cùng năm, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam đã được Nhà nước Việt Nam tặng giải thưởng cao quý nhất – Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học Kỹ thuật năm 1996 – một sự công nhận xứng đáng được trao tặng cho một lương y, một nhà khoa học tâm huyết suốt cuộc đời với chân lý tìm thuốc Nam chữa bệnh cho người Nam.
Cuốn sách vẫn tiếp tục được bổ sung sau mỗi lần ông tìm ra các cây thuốc mới trong những chuyến công tác. Bên cạnh đó, ông vẫn miệt mài nghiên cứu các công trình khoa học, xuất bản bằng nhiều thứ tiếng và là người thầy đáng kính của nhiều thế hệ dược sĩ sau này.
GS.TSKH Đỗ Tất Lợi được phong hàm Giáo sư vào năm 1980; Với những đóng góp to lớn cho hai cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm, ông được Nhà nước tặng thưởng nhiều huân chương cao quý: Huân chương Độc lập hạng Nhì; Huân chương Kháng chiến hạng Nhất; Huân chương Chiến thắng hạng Nhì; Huy chương Chống Mỹ cứu nước hạng Nhất.