Giữa lòng TPHCM hiện đại, ba nhà thờ cổ kính mang đậm dấu ấn kiến trúc phương Tây vẫn sừng sững như những chứng nhân lịch sử, kể câu chuyện về một gia tộc lừng lẫy và một giai đoạn đặc biệt của Sài Gòn hơn một thế kỷ trước. Đó là những công trình gắn liền với tên tuổi ông Huyện Sỹ, một trong “tứ đại phú hộ” nổi tiếng Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX, đồng thời là ông ngoại của Nam Phương Hoàng hậu.
Ông Lê Phát Đạt (1841-1900), tức Huyện Sỹ, không chỉ là một doanh nhân thành đạt mà còn là người có tầm ảnh hưởng lớn đến đời sống văn hóa, tôn giáo của Sài Gòn xưa. Gia tộc ông đã để lại nhiều công trình dân sinh, tôn giáo và kiến trúc có giá trị lịch sử, trong đó nổi bật là ba nhà thờ vẫn giữ được vẻ cổ kính, trở thành điểm nhấn văn hóa giữa đô thị sầm uất.
Nằm trên đường Tôn Thất Tùng (phường Bến Thành), Nhà thờ Huyện Sỹ là công trình tiêu biểu nhất, được xây dựng hoàn toàn bằng đất và kinh phí do chính ông Huyện Sỹ hiến tặng. Khởi công đầu thế kỷ XX, nhà thờ mang phong cách Gothic châu Âu đặc trưng với mặt tiền đối xứng, mái vòm cao vút và những ô cửa kính màu rực rỡ.
Bên trong, không gian rộng hơn 700m2 được chia thành bốn gian với kết cấu vòm chịu lực. Cung thánh trung tâm bài trí tượng chúa dang tay, cùng những hàng cột cao, mái vòm uốn cong và nền gạch cổ kính.
Ánh sáng huyền ảo xuyên qua các khung kính màu càng làm tăng thêm vẻ trang nghiêm cho không gian.
Ban đầu có tên là Chợ Đũi hay Thánh Philípphê, nhà thờ vẫn được dân gian quen gọi là Huyện Sỹ, và cái tên này đã trở thành thông dụng. Đây là điểm sinh hoạt tôn giáo quen thuộc của đông đảo giáo dân TPHCM.
Một chi tiết độc đáo là khu mộ của vợ chồng ông Huyện Sỹ, được đặt ngay bên trong khuôn viên nhà thờ. Sau khi bà Huỳnh Thị Tài, vợ ông Huyện Sỹ, qua đời vào năm 1920, hai ông bà được an táng phía sau cung thánh. Phần mộ làm bằng đá cẩm thạch, với tượng toàn thân mô tả hai ông bà trong trang phục áo dài gấm, tay đan vào nhau trước ngực.
Nhà thờ Huyện Sỹ không chỉ là nơi hành lễ mà còn là điểm đến thu hút du khách và những người yêu kiến trúc, muốn tìm hiểu về một công trình cổ kính gần như nguyên vẹn sau hơn một thế kỷ.
Dấu ấn của gia tộc Lê Phát Đạt còn hiện diện tại Nhà thờ Hạnh Thông Tây (phường Thông Tây Hội), do ông Lê Phát An, con trai thứ của Huyện Sỹ và là cậu ruột Nam Phương Hoàng hậu, xây dựng. Công trình này gây ấn tượng mạnh với kiến trúc Byzantine hiếm gặp tại Việt Nam, nổi bật với mái vòm lớn, tháp chuông cao và những đường nét đối xứng, gợi nhớ các thánh đường cổ kính ở châu Âu.
Điểm đặc biệt của nhà thờ là nội thất được trang trí bằng đá cẩm thạch và tranh ghép mosaic nhập từ Italy. Sau gần một thế kỷ, nhiều chi tiết vẫn giữ được vẻ tinh xảo, trở thành điểm nhấn nổi bật của công trình.
Hai bên cung thánh là nơi an nghỉ của ông Lê Phát An và phu nhân Trần Thị Thơ. Hai ngôi mộ đá granite với tượng cẩm thạch trắng mô tả vợ chồng trong tư thế quỳ cầu nguyện là chi tiết kiến trúc đặc biệt, mang đậm dấu ấn nghệ thuật Pháp đầu thế kỷ XX, thể hiện vị thế của một gia tộc giàu có bậc nhất Nam Kỳ.
Nhà thờ Chí Hòa (phường Tân Sơn Nhất) cũng là một công trình gắn liền với gia tộc Huyện Sỹ, khi gia tộc này từng hỗ trợ tài chính trong quá trình xây dựng và phát triển giáo xứ vào đầu thế kỷ XX. Trong ánh chiều muộn, tiếng chuông nhà thờ vang lên, những tia nắng cuối ngày len qua tháp chuông cũ, gợi nhắc về một phần ký ức bình yên của thành phố.
Nhà thờ Chí Hòa mang phong cách kiến trúc Gothic quen thuộc với các ô cửa vòm cao. Dù đã trải qua nhiều lần trùng tu, công trình vẫn giữ được vẻ cổ kính giữa khu vực đô thị phát triển nhanh chóng của TPHCM.
Trong khuôn viên nhà thờ Chí Hòa còn có hai ngôi mộ cổ của bà Mađalêna Phạm Thị Tin (mẹ ông Huyện Sỹ) và bà Maria Lê Thị Hòa (con gái ông Huyện Sỹ). Sự hiện diện của những ngôi mộ này không chỉ là một phần ký ức gia tộc mà còn là lát cắt yên bình trong bức tranh lịch sử của nhà thờ.
Hơn một thế kỷ trôi qua, các công trình gắn với gia tộc Huyện Sỹ không chỉ phản ánh sự giàu có của một dòng họ Nam Kỳ xưa, mà còn cho thấy vai trò quan trọng của họ trong việc hình thành diện mạo văn hóa – kiến trúc của Sài Gòn. Giữa đô thị phát triển không ngừng, những nhà thờ cổ vẫn âm thầm tồn tại như những “mốc thời gian” của thành phố, gợi nhắc về một Sài Gòn xưa cũ đang dần lùi vào ký ức.