Lửa gắn liền với sự phát triển của nhân loại (Ảnh: Getty).
Từ thuở hồng hoang, hình ảnh con người quây quần bên đống lửa đã trở thành một biểu tượng vượt thời gian, mang đến cảm giác bình yên và gắn kết. Tuy nhiên, các nhà khoa học tin rằng mối liên kết này không chỉ dừng lại ở bản năng tìm kiếm hơi ấm hay thức ăn, mà còn chạm đến tận cùng cội rễ của sự tiến hóa và tâm lý học loài người.
Bằng chứng khoa học về sự thư giãn bên ngọn lửa
Giáo sư Nhân chủng học Christopher D. Lynn từ Đại học Alabama đã dành nhiều tâm huyết nghiên cứu mối quan hệ văn hóa sinh học này. Năm 2014, ông thực hiện một nghiên cứu tiên phong nhằm kiểm chứng giả thuyết: liệu việc ngồi bên bếp lửa có thực sự giúp con người thư giãn về mặt sinh lý?
Kết quả nghiên cứu đã cung cấp dữ liệu thực nghiệm quý giá: những người tham gia thí nghiệm khi được ngắm nhìn ngọn lửa và lắng nghe âm thanh tự nhiên của nó đã ghi nhận mức giảm huyết áp đáng kể.
Điều này chứng minh rằng sự hiện diện của lửa thực sự mang lại trạng thái thư giãn. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng yếu tố âm thanh – tiếng nổ lách tách đặc trưng của củi cháy – đóng vai trò quan trọng không kém hình ảnh. Khi tắt âm thanh, hiệu quả thư giãn giảm đi rõ rệt.
Hơn nữa, những người có tính cách hướng xã hội, thích hợp tác và giao tiếp, lại càng có phản ứng thư giãn mạnh mẽ hơn. Điều này củng cố quan điểm của Giáo sư Lynn rằng niềm đam mê với lửa của chúng ta gắn liền với bản năng xã hội.
Ngọn lửa: Chất xúc tác của văn minh nhân loại
Mối quan hệ giữa con người và lửa bắt đầu từ rất lâu trước khi loài người hiện đại (Homo sapiens) xuất hiện. Bằng chứng khảo cổ học cho thấy người Homo erectus có thể đã biết kiểm soát lửa từ khoảng 400.000 đến 1 triệu năm trước, trùng khớp với thời kỳ não bộ của tông người phát triển mạnh mẽ nhất.
Việc “thuần hóa” ngọn lửa không chỉ là một bước tiến công nghệ mà còn là chìa khóa mở ra tiềm năng của nhân loại. Lửa giúp nấu chín thức ăn, giải phóng nhiều calo và dinh dưỡng hơn để nuôi dưỡng bộ não ngày càng lớn.
Quan trọng hơn, lửa đã “kéo dài” thời gian trong ngày. Khi màn đêm buông xuống, thay vì phải đi ngủ sớm để tránh thú dữ, tổ tiên chúng ta tụ tập quanh đống lửa. Đó là thời điểm nhịp sinh học lắng xuống, tạo điều kiện lý tưởng cho các hoạt động xã hội.
Giáo sư Lynn giải thích: “Nếu bạn ngồi quanh đống lửa vào buổi tối và xung quanh tối đen, bạn sẽ khó lòng lẻn đi làm việc riêng. Bạn sẽ ngồi lại trong khu vực được chiếu sáng, tiếp tục các công việc ban ngày hoặc trò chuyện”.
Chính trong không gian ấm cúng và an toàn đó, ngôn ngữ, sự hợp tác và văn hóa kể chuyện đã nảy nở. Một số nhà xã hội học như James McClenon thậm chí còn cho rằng trạng thái thôi miên khi nhìn vào ngọn lửa có thể là khởi nguồn của các trải nghiệm tâm linh, tôn giáo và tín ngưỡng sơ khai. Lửa, theo nghĩa này, chính là chất xúc tác biến chúng ta thành những sinh vật xã hội thực thụ.
Từ tivi đến sự cô đơn của kỷ nguyên số
Trong thế giới hiện đại, không phải ai cũng có cơ hội ngồi bên lửa trại mỗi tối. Tuy nhiên, con người đã vô tình tạo ra một sự thay thế: chiếc tivi. Mặc dù thường bị chỉ trích là thói quen thụ động, nhưng việc cả gia đình quây quần xem một chương trình truyền hình có những nét tương đồng đáng ngạc nhiên với bếp lửa xưa kia. Đó là sự chia sẻ cảm xúc, cùng theo dõi một câu chuyện dưới ánh sáng nhấp nháy của màn hình.
Giáo sư Lynn nhận định: “Tôi bắt đầu nghĩ về lửa như một sự tương đồng với truyền hình. Ánh sáng nhấp nháy, âm thanh, mức độ đắm chìm… tivi đã thay thế vai trò đó trong một thời gian dài”.
Thế nhưng, ngay cả “bếp lửa điện tử” này cũng đang bị đe dọa. Sự trỗi dậy của mạng xã hội và các thiết bị cá nhân hóa đang xé lẻ trải nghiệm cộng đồng.
Chúng ta tìm kiếm sự kết nối trên mạng xã hội, nơi bộ não bị đánh lừa bởi những liều serotonin ngắn hạn từ các lượt thích và bình luận. Nhưng thực tế, mạng xã hội không bao giờ thỏa mãn được cơn khát tương tác thực sự hay mang lại sự thư thái như ngọn lửa.
Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng mạng xã hội thường khiến con người cảm thấy cô đơn và lạc lõng hơn.
Nếu việc cùng nhau xem một bộ phim là phiên bản hiện đại của bếp lửa trại ấm áp, thì việc lướt điện thoại trong vô vọng (doomscrolling) một mình trong bóng tối có lẽ chỉ tương đương với việc bạn đang nhìn chằm chằm vào ngọn lửa yếu ớt của một chiếc bật lửa nhựa – cô độc và lạnh lẽo.