Cách Buôn Ma Thuột khoảng 50km, tại buôn M’Liêng (xã Đắk Liêng, Đắk Lắk) có khu rừng mộ ché – nơi linh thiêng với hàng trăm ngôi mộ cổ của người M’Nông – có nhiều bí ẩn chưa được giải mã với những nét đẹp văn hóa độc đáo trong lễ mai táng.
Theo chỉ dẫn của người dân địa phương, chúng tôi tìm đến nhà của ông Y Wé Ênuôl (75 tuổi), một người có uy tín và là nguyên chủ nhiệm hợp tác xã tại buôn M’Liêng để tìm hiểu về những bí ẩn của rừng mộ ché đã tồn tại từ lâu đời bên hồ Lắk (hồ nước ngọt tự nhiên lớn thứ hai ở Việt Nam).
Hàng trăm ngôi mộ cổ với những chiếc ché đầy bí ẩn tại buôn M’Liêng (Ảnh: Trương Nguyễn).
Ông Y Wé Ênuôl chia sẻ về tục chôn ché (bình gốm) đã gắn liền với đời sống tâm linh của người M’nông từ bao đời nay. Đối với đồng bào nơi đây, chiếc ché không đơn thuần là vật dụng để ủ rượu cần mà còn tượng trưng cho uy thế, sự giàu có của mỗi gia đình.
Theo ông Y Wé Ênuôl, khi một người qua đời, gia đình sẽ chọn chiếc ché quý, gắn bó nhất với người đó khi còn sống để làm vật tùy táng (chôn cất các loại đồ vật, trang sức hoặc tiền bạc theo người chết).
Với người giàu có họ sẽ được chôn theo ché cổ, lâu đời có giá trị bằng cả con trâu, con bò. Người bình thường hầu hết các gia đình sẽ chôn ché thường. Người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, không có ché thì chôn theo bát tô, vật dụng sinh hoạt hàng ngày.
Ông Y Wé Ênuôl kể về quy trình mai táng ngày xưa của người M’nông (Ảnh: Trương Nguyễn).
“Khi mai táng, trước khi hạ huyệt, người đứng lễ phải thực hiện nghi thức “đập lúng” (đập một lỗ nhỏ trên thân ché) để người đã khuất có thể nhận được vật phẩm này khi qua thế giới bên kia. Đây xem như là một hành trang cho người đã khuất trong thế giới khác”, ông Y Wé Ênuôl bộc bạch.
“Nhà nào có tang, người dân trong buôn đều đến giúp đỡ, mỗi người một công việc nhằm san sẻ nỗi đau với gia đình. Mỗi lần có người mất, tiếng trống, tiếng chiêng đều vang vọng khắp buôn. Qua đó, người dân thể hiện được tính gắn kết cộng đồng, đùm bọc lẫn nhau, động viên vượt qua mất mát”, ông Y Wé Ênuôl nhớ lại.
Trưởng buôn M’Liêng Y Đoan Ênuôl lái xe máy men theo con đường ven hồ Lắk, dẫn chúng tôi đến khu rừng mộ ché um tùm cây cỏ đầy bí ẩn. Tại đây, những chiếc ché được chôn nổi một nửa, nằm cạnh ngôi mộ vẫn còn hiện hữu.
Ông chia sẻ thêm về một câu chuyện kỳ bí ở khu rừng mộ này, vào năm 2018, toàn bộ rừng tre bao phủ khu mộ cổ đồng loạt nở hoa rồi chết đứng, khiến cảnh quan nơi đây trở nên hoang lạnh và phải mất nhiều năm sau, những mầm xanh mới bắt đầu hồi sinh trở lại.
Khu mộ cổ nằm kề cận với hồ Lắk (Ảnh: Trương Nguyễn).
Trưởng buôn M’Liêng cho biết thêm, qua thời gian, nhiều ngôi mộ cổ đã bị mưa gió san bằng, dấu tích về những chiếc ché cổ cũng dần chìm vào lòng đất và người dân đã chuyển sang chôn cất tại nghĩa địa mới với hình thức bê tông hóa. Tuy nhiên, khu rừng mộ ché tại buôn cổ M’liêng vẫn đứng đó như một chứng tích lịch sử cho sự phát triển cộng đồng người M’nông nơi đây.
“Khu rừng mộ ché cổ là khu vực biệt lập, được người dân buôn M’Liêng bảo vệ nghiêm ngặt. Không ai được phép chặt phá hay canh tác sản xuất cạnh khu vực này vì đó là đất “thánh” dành riêng cho người đã khuất”, ông Y Đoan Ênuôl quả quyết.
Ông Tô Tuấn Anh, Chủ tịch UBND xã Đắk Liêng, cho biết chính quyền địa phương và cộng đồng buôn M’Liêng đang xây dựng đề án bảo tồn khu rừng mộ ché cổ với mục tiêu dọn dẹp, khoanh vùng bảo vệ để khu vực này vừa là nơi an nghỉ của cha ông, vừa trở thành một điểm đến văn hóa, giúp du khách hiểu thêm về vùng đất này.