Tết Đoan Ngọ (mùng 5/5 âm lịch) là một trong những ngày lễ truyền thống quan trọng trong văn hóa người Việt.
Theo quan niệm dân gian, Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết Đoan Dương. Trong đó, “Đoan” nghĩa là bắt đầu, “Ngọ” là khoảng thời gian giữa trưa, còn “Dương” tượng trưng cho dương khí. Tết Đoan Dương mang ý nghĩa thời điểm dương khí trong năm đạt mức thịnh vượng nhất.
Bên cạnh đó, người Việt từ lâu vẫn quen gọi đây là “Tết diệt sâu bọ”. Sau vụ mùa đầu năm, người dân tổ chức lễ cúng với mong muốn xua đuổi sâu bệnh gây hại cây trồng, đồng thời cầu mong sức khỏe, bình an cho các thành viên trong gia đình, mùa màng thuận lợi.
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ của nhà chị Thủy (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Trong mâm cúng truyền thống nhiều gia đình thường lựa chọn rượu nếp, vải, mận, đào… để thắp hương. Theo quan niệm dân gian, Tết Đoan Ngọ là thời điểm thời tiết nóng ẩm dễ phát sinh dịch bệnh, ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Việc ăn cơm rượu nếp giúp “diệt sâu bọ” trong cơ thể, hỗ trợ tiêu hóa và tăng cường sức khỏe.
Bên cạnh đó, các loại trái cây mùa hè như mận, vải, hồng bì… đang vào mùa thu hoạch, tươi ngon nhất trong năm nên thường được chọn để dâng cúng tổ tiên, đồng thời tượng trưng cho sự đủ đầy, sung túc.
Các loại bánh ngọt như bánh gio, bánh tro hay một số loại chè, bánh truyền thống cũng mang ý nghĩa cầu mong cuộc sống ngọt lành, bình an và mùa màng thuận lợi.
Vào ngày Tết Đoan Ngọ, nhiều gia đình chuẩn bị mâm cúng với các lễ vật mang đậm nét đặc trưng của từng vùng miền. Nếu chưa biết bày biện thế nào cho vừa đẹp mắt vừa đầy đủ ý nghĩa, chị em có thể tham khảo mâm cúng của chị Nguyễn Minh Thủy (35 tuổi, quê Ninh Bình).
Chị Thuỷ đi chợ trước một ngày để chuẩn bị hoa quả, nguyên liệu làm mâm cúng (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Theo chị Thủy, tùy từng vùng miền và điều kiện kinh tế mà mâm cúng có thể khác nhau. Tuy nhiên, các lễ vật cơ bản thường gồm hương, hoa, nước, vàng mã, cơm rượu hoặc rượu nếp, bánh tro (bánh gio) cùng các loại trái cây theo mùa như mận, vải.
Ở miền Bắc, cơm rượu nếp cái hoa vàng, bánh gio chấm mật mía, mận hậu và vải thiều là những món gần như không thể thiếu. Trong khi đó, nhiều địa phương sẽ bổ sung thêm các loại bánh, chè hoặc đặc sản riêng của vùng miền.
Năm nay, chị Thủy lựa chọn những lễ vật quen thuộc, dễ tìm nhưng vẫn đảm bảo nét truyền thống và sự hài hòa về màu sắc.
Mâm cúng của gia đình chị gồm: Hoa sen hồng, sen Quan Âm; các loại trái cây theo mùa như vải, mận hậu, quất hồng bì. Ngoài ra có xôi hạt sen ăn kèm dừa nạo, bánh gio chấm mật mía, bánh su sê, bánh cốm, rượu nếp cẩm và trầu cau.
Đồ cúng chị Thuỷ sử dụng đều là những món ăn quen thuộc, dễ tìm mua (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Chị Thủy cho biết thường bắt đầu chuẩn bị từ một ngày trước Tết Đoan Ngọ. Chị đi chợ chọn mua trầu cau, trái cây, cơm rượu, những bông hoa sen tươi, về ngâm nước, sáng hôm sau chỉ cần mang ra bày trí cho đẹp mắt.
“Do không có nhiều thời gian để tự tay làm tất cả các loại bánh nên tôi đặt mua bánh su sê, bánh cốm ở làng Vòng, và mua cơm rượu ngoài chợ.
Riêng xôi thì tôi ngâm gạo từ tối hôm trước, sáng dậy sớm đồ xôi để hạt xôi dẻo thơm, giữ được hương vị ngon nhất khi bày lên mâm cúng”, chị Thủy chia sẻ.
Theo chị Thuỷ, điều quan trọng nhất của mâm cúng Tết Đoan Ngọ không nằm ở sự cầu kỳ hay giá trị vật chất của lễ vật, mà ở tấm lòng của người chuẩn bị.
“Không nhất thiết phải chuẩn bị mâm cúng quá cầu kỳ hay tốn kém. Điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm. Chỉ cần những món truyền thống quen thuộc được sắp xếp gọn gàng, đẹp mắt là đã thể hiện được lòng hiếu kính với ông bà, tổ tiên”, chị Thủy bày tỏ.