Tọa lạc tại phường Sài Gòn, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, tiền thân là Dinh Gia Long, là một công trình kiến trúc Pháp cổ kính, được xây dựng từ năm 1885 đến 1890 dưới sự thiết kế của kiến trúc sư Alfred Foulhoux.
Ban đầu, công trình này được dự kiến là Bảo tàng Thương mại, trưng bày các sản phẩm của Nam Kỳ. Tuy nhiên, sau khi hoàn thành, tòa nhà đã trở thành tư dinh của Phó Toàn quyền Đông Dương Henri Éloi Danel.
Với tổng diện tích hơn 1.700m², kiến trúc của bảo tàng mang phong cách cổ điển – phục hưng, kết hợp hài hòa giữa nét Âu và Á. Tòa nhà chính gồm hai tầng và một tòa nhà ngang, nổi bật với mặt đứng đối xứng, hệ mái ngói dốc và các chi tiết trang trí tinh xảo.
Trải qua nhiều biến động lịch sử, tòa nhà không chỉ là chứng nhân của các giai đoạn quan trọng của TPHCM mà còn là nơi lưu giữ hàng nghìn hiện vật, tư liệu lịch sử quý giá.
Năm 2015, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh vinh dự được Tổng cục Du lịch Việt Nam công nhận là một trong ba bảo tàng hàng đầu cả nước.
Du khách đến đây có cơ hội tìm hiểu sâu sắc về lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, gắn liền với văn hóa, đất nước và con người Việt Nam. “Đây là lần thứ hai em quay lại bảo tàng này vì ở đây trưng bày rất nhiều tư liệu mà nếu chỉ đi một lần em không tìm hiểu hết được”, Nhật Nam (22 tuổi) chia sẻ.
Về kiến trúc, những chi tiết chạm trổ trên mái nhà kiểu tây phương, dọc theo tầng lầu, tượng trưng cho động vật và thảo mộc của một cảnh vật lưỡng thể, đó là những con thằn lằn và chim cao cẳng chuyển động bằng cách uống cong hoặc xòe cánh. Các hình vẽ tưởng tượng không làm giảm đi vẻ oai nghiêm tổng thể, gợi cho ta cảnh đầm lầy Nam bộ.
“Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh mang một vẻ đẹp rất riêng, không lộng lẫy choáng ngợp, mà trầm mặc, sâu lắng, khiến người ta chậm lại để suy ngẫm”, Thu Thảo chia sẻ sau khi ghi lại nhiều khoảnh khắc đẹp.
Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh có 9 không gian trưng bày chuyên đề cố định, bao gồm: Thiên nhiên – khảo cổ, Địa lý – hành chính Sài Gòn – thành phố Hồ Chí Minh, Thương cảng, Thương mại – dịch vụ, Công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, Văn hóa Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, Đấu tranh cách mạng 1930-1954, Đấu tranh cách mạng 1954-1975, Kỷ vật kháng chiến, và Tiền Việt Nam.
Sau nửa năm đóng cửa sửa chữa, hầm tránh bom rộng 1.400m² dưới dinh thự đã mở cửa đón khách trở lại. Hầm có 4 lối vào, cao khoảng 2m, nằm ở các đầu hành lang.
Hầm bí mật cao 2,2m, được đúc bằng xi măng cốt sắt rất kiên cố (170kg sắt/1m³ bê tông), tường dày 1m với 6 cửa bằng sắt, đóng mở bằng bánh lái như tàu thủy. Nền hầm tùy từng đoạn được tráng xi măng hoặc lót gạch hoa. Trong hầm có 6 phòng, bốn lối ra hướng đường Lê Thánh Tôn và có sáu lỗ thông gió, hai lỗ thoát nước bẩn.
Hầm được Tổng thống Ngô Đình Diệm yêu cầu xây dựng từ tháng 5/1962 đến 30/10/1963 để tránh bom, do lo sợ bị đảo chính. Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ được giao thiết kế, sau đó công việc được kỹ sư Phan Đình Tăng tiếp quản.
Hiện nay, trên tường và dọc các hành lang trong hầm được lắp đặt nhiều màn hình, trình chiếu bản vẽ thiết kế Dinh Gia Long, cùng tư liệu lịch sử, hình ảnh về các cuộc đảo chính và những di tích tiêu biểu của thành phố.
Lối ra nằm trong khuôn viên phía sau của dinh thự, hướng ra đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Pasteur. Nóc hầm được ngụy trang bằng nhiều chậu cây cảnh cùng hệ thống điện thắp sáng.
Nằm trong một tòa nhà cổ 136 năm tuổi, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh là một kiến trúc đô thị cổ tuyệt đẹp, và là điểm đến thú vị cho những ai muốn tìm hiểu về lịch sử TPHCM. Giá vé vào bảo tàng là 30.000 đồng một người, bao gồm tham quan hầm.