Cánh đồng Chum ở Lào là địa điểm du lịch nổi tiếng, thu hút khách tham quan và đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa Thế giới. Tại địa điểm này có hàng ngàn chiếc chum khác nhau, được tạo ra từ các khối đá cổ, đa phần không có nắp đậy.
Trong suốt những thập kỷ qua, các nhà nghiên cứu cho rằng các chum đá này được dùng trong cách chôn cất của người tiền sử. Truyền thuyết của địa phương cho thấy một số trong các chum cao 3m được dùng để đựng đồ ăn, rượu, nước mưa và những thứ khác.
Mới đây, nghiên cứu được công bố trên các tạp chí khoa học Antiquity vào ngày 19/5 cho biết, khi nhóm khảo cổ làm việc tại khu vực cánh đồng Chum đã phát hiện hài cốt của ít nhất 37 người bên trong chiếc chum đá khổng lồ.
Điều này hé lộ thêm nhiều bằng chứng mới về nghi thức mai táng tại một trong những quần thể khảo cổ bí ẩn nhất Đông Nam Á.
Được biết, nghiên cứu tập trung vào một chum đá lớn nằm ở phía Đông Bắc thị trấn Phonsavan. Chiếc chum cao khoảng 1,3m, rộng hơn 2m. Khi khai quật bên trong, nhóm nghiên cứu phát hiện số lượng lớn xương và răng người được xếp dày đặc, thuộc về hàng chục cá thể khác nhau.
Nhóm nghiên cứu do Tiến sĩ Nicholas Skopal thuộc Đại học James Cook (Singapore) và chuyên gia di sản Lào Souilya Bounxayhip dẫn đầu đã sử dụng phương pháp định tuổi bằng carbon phóng xạ đối với mẫu xương và răng thu được trong chum.
Kết quả cho thấy các hài cốt được đặt vào chum trong khoảng từ thế kỷ IX đến XII. Việc chôn cất không diễn ra cùng lúc mà chiếc chum này dường như được sử dụng liên tục suốt khoảng 270 năm.
Các nhà nghiên cứu kết luận rằng đây là hình thức mai táng thứ cấp. Thi thể người chết ban đầu được để phân hủy ở nơi khác. Sau đó, một số phần xương được lựa chọn và chuyển vào chum đá.
Trước đây, nhiều giả thuyết cho rằng các chum đá là nơi chôn cất cuối cùng có niên đại từ thời kỳ đồ sắt Đông Nam Á tức là khoảng năm 500 trước Công nguyên đến năm 500 sau Công nguyên.
Tuy nhiên, niên đại mới đã thách thức nhận định này.
Việc phát hiện hài cốt của nhiều người trong cùng một chum cũng cho thấy khả năng tồn tại truyền thống mai táng chung giữa các gia đình hoặc dòng tộc lớn. Theo nhóm nghiên cứu, những chiếc chum có thể đóng vai trò là địa điểm tổ chức nghi lễ thờ cúng tổ tiên kéo dài qua nhiều thế hệ.
Ngoài ra, cuộc khai quật còn đem lại một phát hiện bất ngờ khác. Các chuỗi hạt tìm thấy bên trong chum sau khi được phân tích hóa học cho thấy nguồn gốc từ Nam Ấn Độ và khu vực Mesopotamia cổ đại.
Phát hiện này cho thấy vùng cao nguyên của Lào từng có mối liên kết thương mại với nhiều khu vực xa xôi ở châu Á và Tây Á trong cùng giai đoạn chiếc chum được sử dụng cho hoạt động mai táng.
Niên đại này trùng với thời kỳ thương mại khu vực phát triển mạnh trên khắp châu Á. Các đế chế lớn như triều đại nhà Tống ở Trung Quốc hay đế chế Khmer tại Campuchia đã thúc đẩy mạng lưới giao thương rộng khắp lục địa.
Những hạt chuỗi nhập khẩu được tìm thấy trong chum trở thành bằng chứng vật chất cho thấy các cộng đồng sinh sống tại vùng núi hẻo lánh của Lào từng kết nối với các tuyến thương mại rộng lớn thời bấy giờ.
Các nhà nghiên cứu cho biết tình trạng bảo tồn gần như nguyên vẹn của địa điểm khảo cổ đóng vai trò rất quan trọng đối với phát hiện lần này. Không giống nhiều di chỉ khác bị ảnh hưởng bởi phát triển đô thị hoặc nạn đào trộm cổ vật, chiếc chum cùng toàn bộ hiện vật bên trong gần như không bị xáo trộn.
Nhờ vậy, nhóm khảo cổ có thể ghi chép chi tiết hiếm có về các nghi thức mai táng cổ xưa.
Có thể nói, phát hiện mới tiếp tục bổ sung thêm nhiều lớp bí ẩn quanh cánh đồng Chum. Đến nay, giới khảo cổ vẫn chưa xác định được chính xác ai là người tạo ra các chum đá khổng lồ, cũng như cách cư dân cổ đại vận chuyển chúng tới vùng núi hiểm trở này từ hàng trăm năm trước.
Tuy nhiên, cuộc khai quật mới cho thấy những chiếc chum từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống tín ngưỡng và nghi lễ của cộng đồng địa phương trong suốt nhiều thế kỷ sau khi chúng được dựng lên.
Các nhà nghiên cứu tin rằng tại Lào vẫn có thể còn nhiều địa điểm nguyên vẹn chưa được khám phá. Những cuộc khai quật tiếp theo ở cánh đồng Chum có thể giúp làm sáng tỏ cách các cộng đồng cổ đại sinh sống, giao thương và tưởng nhớ người đã khuất suốt hàng trăm năm.
Cánh đồng Chum nổi tiếng với hàng trăm chum đá khổng lồ nằm rải rác trên vùng cao nguyên phía bắc Lào. Nhiều chiếc nặng tới vài tấn. Dù đã được nghiên cứu trong nhiều thập niên, nguồn gốc và mục đích thực sự của các chum đá này đến nay vẫn còn là bí ẩn.