Kết thúc môn thi cuối cùng, không ít học sinh bước ra khỏi phòng thi với cảm giác nhẹ nhõm. Những ngày tháng ôn luyện căng thẳng, thức khuya, học thêm, làm đề liên tục tưởng như đã khép lại.
Tuy nhiên, với nhiều em, thời điểm sau kỳ thi lại không hề dễ chịu. Có em vừa thi xong đã sốt, đau họng, cảm cúm. Có em ngủ li bì nhiều ngày nhưng vẫn mệt. Một số khác rơi vào trạng thái mất ngủ, lo âu, liên tục kiểm tra đáp án, dự đoán điểm số hoặc cảm thấy trống rỗng khi mục tiêu lớn nhất trước mắt đột ngột biến mất.
Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, Hội Thể thao dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, đây không phải hiện tượng hiếm gặp. Sau một thời gian dài chịu áp lực, cơ thể và tâm lý của học sinh có thể phản ứng theo nhiều cách khác nhau.
“Trong giai đoạn ôn thi, cơ thể học sinh giống như đang vận hành ở chế độ căng liên tục. Khi kỳ thi kết thúc, áp lực giảm đột ngột, cơ thể mới bắt đầu bộc lộ những vấn đề đã bị che lấp trước đó”, BS Hoàng phân tích.
Phản ứng “xả áp” sau nhiều tháng gồng mình
Trong thời gian ôn thi, học sinh thường phải duy trì cường độ học tập cao. Nhiều em ngủ ít, ăn uống thất thường, sử dụng cà phê hoặc nước tăng lực để tỉnh táo. Cùng lúc, áp lực điểm số, kỳ vọng của gia đình và nỗi lo chọn trường khiến hệ thần kinh luôn trong trạng thái căng thẳng.
BS Hoàng cho biết, khi căng thẳng kéo dài, cơ thể sẽ tăng tiết các hormone stress như cortisol và adrenaline. Những hormone này giúp học sinh tỉnh táo hơn, tập trung hơn và tạm thời chịu đựng được cường độ học tập lớn.
BS Nguyễn Huy Hoàng (Ảnh: Bác sĩ cung cấp).
Tuy nhiên, trạng thái đó không thể kéo dài mãi. Cortisol cũng có tác động nhất định lên hệ miễn dịch. Trong lúc ôn thi, nhiều phản ứng mệt mỏi, viêm nhiễm hoặc suy kiệt có thể chưa bộc lộ rõ. Đến khi kỳ thi kết thúc, áp lực giảm nhanh, cơ thể chuyển sang trạng thái thả lỏng. Đây là lúc các triệu chứng xuất hiện.
“Không ít học sinh sau thi bị cảm cúm, viêm họng, đau đầu, đau mỏi cơ, rối loạn tiêu hóa. Nhiều người nghĩ đơn giản là do đi chơi, dầm mưa, ăn uống linh tinh sau thi. Thực tế, nền tảng sức khỏe đã bị bào mòn từ trước đó”, BS Hoàng nói.
Theo chuyên gia, hiện tượng này có thể hiểu là phản ứng “xả áp” của cơ thể. Trong nhiều tháng, học sinh cố gắng duy trì nhịp học dày đặc. Khi mục tiêu thi cử kết thúc, cơ thể không còn phải “gồng” như trước, các rối loạn về miễn dịch, tiêu hóa, giấc ngủ và thần kinh thực vật bắt đầu lộ ra.
Mất ngủ, mệt mỏi, rối loạn nhịp sinh học
Một biểu hiện rất thường gặp sau kỳ thi là rối loạn giấc ngủ. Nhiều học sinh đã quen với việc thức khuya trong nhiều tháng. Có em ngủ lúc 1-2h sáng, thậm chí muộn hơn, rồi dậy sớm để tiếp tục ôn tập.
Sau kỳ thi, dù không còn áp lực học bài, cơ thể không thể lập tức quay lại nhịp sinh học bình thường. Một số em khó ngủ, ngủ không sâu, thức giấc giữa đêm. Một số em khác ngủ rất nhiều nhưng vẫn thấy mệt, đầu nặng, thiếu năng lượng.
BS Hoàng cho rằng, giấc ngủ là yếu tố phục hồi quan trọng nhất với học sinh sau thi. Khi thiếu ngủ kéo dài, não bộ không có đủ thời gian tái tạo năng lượng, củng cố trí nhớ và điều hòa cảm xúc. Điều này khiến học sinh dễ cáu gắt, buồn bã, giảm tập trung hoặc cảm thấy kiệt sức dù không còn học nhiều như trước.
Sĩ tử tham gia kỳ thi THPT (Ảnh: P.V.).
Ngoài giấc ngủ, chế độ ăn uống cũng bị xáo trộn. Trong giai đoạn ôn thi, nhiều em bỏ bữa sáng, ăn vội, ăn nhiều đồ ngọt, đồ chiên rán hoặc dùng đồ uống chứa caffeine. Sau thi, một số em lại ăn uống thất thường, ngủ bù quá nhiều, bỏ vận động.
“Não bộ tiêu thụ rất nhiều năng lượng. Sau một kỳ thi căng thẳng, học sinh cần được phục hồi bằng giấc ngủ, dinh dưỡng và vận động nhẹ. Nếu chỉ nằm dài, thức khuya, dùng điện thoại liên tục hoặc ăn uống tùy tiện, cơ thể càng khó hồi phục”, BS Hoàng khuyến cáo.
Khi hết thi nhưng áp lực chưa hết
Không chỉ thể chất, tâm lý của học sinh cũng dễ bị tổn thương sau kỳ thi. Nhiều người nghĩ thi xong là hết áp lực. Nhưng với học sinh lớp 12, giai đoạn sau thi lại mở ra một dạng căng thẳng khác: chờ điểm, xét tuyển, chọn ngành, chọn trường.
Theo BS Hoàng, thời gian chờ kết quả là giai đoạn nhạy cảm. Học sinh dễ rơi vào trạng thái lo âu vì không chắc chắn về tương lai. Một số em liên tục so đáp án, tính điểm, đọc dự đoán điểm chuẩn, so sánh với bạn bè. Việc này nếu kéo dài có thể khiến tâm lý căng thẳng hơn.
Đáng chú ý, sau nhiều năm đặt kỳ thi làm mục tiêu trung tâm, khi kỳ thi kết thúc, một số học sinh cảm thấy trống rỗng. Các em không biết nên làm gì tiếp theo, không còn lịch học quen thuộc, không còn áp lực rõ ràng để hướng tới. Cảm giác mất phương hướng này có thể khiến các em buồn bã, chán nản hoặc thu mình.
“Với những học sinh có tính cầu toàn, dễ lo âu hoặc chịu kỳ vọng lớn từ gia đình, giai đoạn sau thi có thể nặng nề không kém giai đoạn ôn thi. Có em chỉ cần nghĩ mình làm sai vài câu đã mất ngủ nhiều đêm”, BS Hoàng chia sẻ.
Chuyên gia nhấn mạnh, phụ huynh cần đặc biệt tránh so sánh con với bạn bè, anh chị em hoặc con nhà người khác. Những câu hỏi tưởng như bình thường như “được bao nhiêu điểm”, “có chắc đỗ không”, “sao bạn kia làm được mà con không làm được” có thể khiến học sinh thêm áp lực.
Dấu hiệu cần được chú ý
Theo BS Hoàng, phần lớn biểu hiện mệt mỏi, cảm cúm, rối loạn ngủ nhẹ sau thi có thể cải thiện sau vài ngày đến một tuần nếu học sinh được nghỉ ngơi đúng cách. Tuy nhiên, gia đình không nên chủ quan nếu các triệu chứng kéo dài hoặc có xu hướng nặng lên.
Về thể chất, học sinh cần được thăm khám nếu sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn ói nhiều, tiêu chảy kéo dài, sụt cân nhanh, ăn uống kém hoặc mệt mỏi không cải thiện sau nghỉ ngơi.
Về tâm lý, phụ huynh nên lưu ý nếu con mất ngủ nhiều ngày, lo âu quá mức, khóc thường xuyên, thu mình, không muốn giao tiếp, bỏ ăn, mất hứng thú với các hoạt động thường ngày hoặc có biểu hiện hoảng loạn khi nhắc đến điểm số, xét tuyển.
“Điều quan trọng là không quy chụp rằng con yếu đuối hay làm quá. Với học sinh, kỳ thi tốt nghiệp THPT là một cột mốc lớn. Phản ứng căng thẳng sau thi cần được nhìn nhận nghiêm túc”, BS Hoàng nói.