Dơi mang nhiều loại virus gây bệnh nguy hiểm cho con người, nhưng bản thân chúng lại miễn dịch với các căn bệnh này (Ảnh: Freepik).
Dơi là vật chủ tự nhiên của nhiều loại virus có khả năng lây nhiễm sang con người. Trong số này có không ít mầm bệnh nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao, thậm chí từng gây ra các đợt bùng phát dịch quy mô lớn, như virus Nipah, Ebola, Marburg và các virus thuộc họ corona gây bệnh hô hấp gồm SARS, MERS và SARS-CoV-2.
Các loại virus này có thể lây truyền sang con người và động vật khác thông qua tiếp xúc với dịch tiết như nước bọt, nước tiểu, phân của dơi. Ngoài ra, nguy cơ nhiễm virus cũng xuất hiện khi con người chạm vào hoặc tiêu thụ thịt dơi.
Đặc tính sống bầy đàn với mật độ cao của nhiều loài dơi tạo điều kiện cho các mầm bệnh virus liên tục trao đổi, tái tổ hợp và đa dạng hóa trong quần thể. Đây được xem là một trong những nguyên nhân khiến dơi trở thành “kho chứa” virus tự nhiên đặc biệt lớn.
Điều đáng chú ý là dù mang trong mình nhiều loại virus nguy hiểm, bản thân dơi hầu như không biểu hiện bệnh lý. Virus chỉ gây bệnh khi lây sang các loài động vật khác như con người, lợn, bò, dê. Câu hỏi đặt ra là vì sao dơi có thể “chung sống” với virus mà không bị tổn hại?
Các nghiên cứu khoa học cho thấy câu trả lời nằm ở khả năng bay và cơ chế miễn dịch đặc biệt của loài động vật này.
Dơi là loài động vật có vú duy nhất có khả năng bay. Quá trình bay đòi hỏi mức trao đổi chất rất cao, khiến nhiệt độ cơ thể của dơi tăng lên khoảng 38 độ C, tương đương trạng thái sốt ở con người. Các nhà khoa học cho rằng thân nhiệt cao kéo dài này giúp ức chế sự nhân lên của virus trong cơ thể dơi.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu công bố năm 2018 của các nhà khoa học Trung Quốc và Singapore đã phát hiện một đột biến di truyền đặc biệt ở dơi liên quan đến protein cảm biến miễn dịch bẩm sinh mang tên STING (Stimulator of Interferon Genes). Đây là protein có mặt ở hầu hết các loài động vật có vú, giữ vai trò kích hoạt phản ứng viêm khi cơ thể nhiễm virus.
Ở con người và nhiều loài động vật khác, phản ứng viêm quá mức có thể dẫn đến hiện tượng được gọi là “cơn bão cytokine”, khiến hệ miễn dịch tấn công cả các tế bào khỏe mạnh, gây tổn thương nghiêm trọng cho cơ thể. Đây là một trong những nguyên nhân làm bệnh diễn tiến nặng và tăng nguy cơ tử vong.
Đột biến STING ở dơi giúp làm giảm sản xuất các protein gây viêm, từ đó kiểm soát phản ứng miễn dịch, tránh tình trạng viêm quá mức. Nhờ vậy, dơi có thể mang virus trong cơ thể mà không gặp tổn thương do phản ứng miễn dịch thái quá.
Sự thích nghi với hoạt động bay kết hợp cùng đột biến STING đã giúp dơi duy trì trạng thái cân bằng miễn dịch, chịu đựng được mức độ viêm thấp kéo dài và “chung sống hòa bình” với nhiều loại virus nguy hiểm.
Hiện nay, các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế miễn dịch đặc biệt của dơi, với kỳ vọng từ đó có thể phát triển các chiến lược phòng bệnh mới, bao gồm vaccine và liệu pháp miễn dịch, nhằm ngăn chặn nguy cơ virus lây truyền từ dơi sang con người.