Bom chùm nguy hiểm ra sao mà bị quốc tế lên án?

Bom chùm là gì?

Công ước về bom, đạn chùm định nghĩa bom chùm là loại vũ khí được thiết kế để phân tán hoặc giải phóng các đạn con nổ, mỗi viên nặng dưới 20kg.

Bom chùm là dạng vũ khí nổ có thể được thả xuống từ máy bay hoặc là loại đầu đạn được gắn trên đạn pháo, tên lửa phóng từ mặt đất (đầu đạn chùm). Điểm chung của 2 loại vũ khí này là đều có cấu tạo gồm bộ phận phân tán và các quả bom con chứa thuốc nổ được nạp ở bên trong.

Khi bom mẹ hoặc đầu đạn gần đến mục tiêu sẽ phát nổ từ trên không, nó sẽ phát tán nhiều quả bom con ra một diện tích rộng lớn, tạo hiệu quả sát thương trên diện rộng. Bom mẹ chỉ đóng vai trò giải phóng bom con, bản thân nó rất ít gây sát thương trực tiếp.

Các quả bom con sẽ phát nổ khi tiếp đất hoặc va chạm với mục tiêu, gây nên thiệt hại trên một diện tích rộng lớn. Bom chùm được thiết kế để gây thương vong, phá hủy công trình hoặc phương tiện chiến đấu của đối phương.

Bom chùm được ghi nhận lần đầu tiên trong Chiến tranh Thế giới thứ 2, vào khoảng năm 1942, khi quân đội Liên Xô đã sử dụng bom chùm thả từ máy bay để chống lại xe tăng của Phát xít Đức.

Phát xít Đức cũng đã phát triển bom chùm để đáp trả quân đội Liên Xô vào năm 1943 và các quốc gia đối địch. Loại vũ khí này sau đó được quân đội Mỹ, Anh và các nước khác sao chép, cải tiến và sử dụng trên chiến trường.

Ít nhất 23 chính phủ đã sử dụng bom chùm trong các cuộc xung đột vũ trang kể từ sau Thế chiến II. Hầu hết mọi khu vực trên toàn cầu đều đã trải qua việc sử dụng bom chùm vào một thời điểm nào đó trong 75 năm qua, bao gồm Đông Nam Á, Đông Nam Âu, Trung Đông, Bắc Phi, Mỹ Latinh…

Theo The Guardian, trước khi Iran sử dụng đầu đạn chùm để tấn công Israel trong cuộc xung đột đang diễn ra, quân đội Israel cũng đã từng sử dụng một lượng lớn bom chùm để tấn công vào lãnh thổ Li-băng trong cuộc xung đột năm 2006, khiến hơn một triệu quả bom con chưa nổ nằm rải rác khắp miền nam Li-băng. Điều này khiến Israel chịu nhiều sự lên án của cộng đồng quốc tế.

Bom chùm có phải là bom bi hay không?

Nhiều người tại Việt Nam đã rất quen thuộc với khái niệm bom bi và thường bị nhầm lẫn giữa loại vũ khí này với bom chùm. Trên thực tế, đây là 2 loại vũ khí khác nhau, nhưng có cơ chế gây sát thương tương tự nhau.

Bom bi là loại bom nhỏ hình cầu, bên trong có chứa thuốc nổ và các loại vỏ phân mảnh như bi thép, các mảnh kim loại… Loại bom này được thả từ máy bay theo từng chùm nhỏ, sẽ phát nổ ngay khi chạm đất, làm phát tán bi thép và các mảnh kim loại trên phạm vi bán kính khoảng 15m.

Bom bi được thiết kế chủ yếu để gây sát thương cho bộ binh trong một diện tích nhỏ,

Trong khi đó, bom chùm được thiết kế để gây sát thương trong một phạm vi rộng lớn hơn, có thể gây thiệt hại cho nhiều loại công trình. Đáng chú ý, các quả bom con được sử dụng trong bom chùm hoặc đầu đạn chùm có thể là những quả bom bi hoặc những loại bom khác.

Bom chùm nguy hiểm ra sao mà bị nhiều quốc gia lên án?

Về cơ bản, bom chùm là loại vũ khí bừa bãi. Các quả bom con sau khi được giải phóng sẽ phát tán trên một diện tích rộng lớn, không nhắm đến một mục tiêu nhất định, điều này khiến bom chùm có thể gây thiệt hại cho các công trình dân sự cũng như gây thương vong cho dân thường.

Một nguyên nhân khác khiến bom chùm bị lên án là các quả bom con sau khi được phát tán sẽ không nổ ngay do tiếp đất sai tư thế, khiến ngòi nổ không hoạt động. Tỷ lệ “xịt” của bom con có thể lên đến 40%, điều này khiến bom con trở thành mối đe dọa với dân thường ngay cả khi xung đột đã kết thúc trong một thời gian dài.

Theo Báo cáo Giám sát Bom Chùm năm 2022, ít nhất 23.082 trường hợp thương vong trên toàn cầu do bom chùm, trong đó hầu hết các thương vong do bom chùm gây ra đều là dân thường, với khoảng 18.426 trường hợp thương vong do bom con chưa nổ. Tuy nhiên, con số thực tế được cho là còn cao hơn do nhiều trường hợp không được ghi nhận để thống kê.

Công ước cấm bom, đạn chùm đã được thông qua từ năm 2010

Vì những nguy hiểm và ảnh hưởng của bom, đạn chùm đến dân thường, một công ước quốc tế với mục đích cấm loại vũ khí này đã được ký kết và thông qua vào tháng 12/2008.

Theo đó, Công ước về bom, đạn chùm (Convention on Cluster Munitions – CCM) là công ước quốc tế quan trọng nhằm cấm tuyệt đối bom chùm, loại vũ khí gây sát thương trên diện rộng và để lại hậu quả dai dẳng cho dân thường.

Công ước do Na Uy khởi xướng và được thông qua vào ngày 30/5/2008 tại Dublin (Ireland). Lễ ký kết chính thức diễn ra tại Oslo (Na Uy) vào tháng 12/2008 với sự tham gia của hơn 90 quốc gia ban đầu, thể hiện sự đồng thuận quốc tế đối với việc sử dụng bom chùm.

Công ước chính thức có hiệu lực vào ngày 1/8/2010, sau khi đạt đủ số quốc gia phê chuẩn theo quy định.

Nội dung công ước quy định cấm tuyệt đối việc sử dụng, sản xuất, dự trữ và chuyển giao bom chùm. Các quốc gia thành viên sẽ phải tiêu hủy toàn bộ kho bom chùm trong vòng tối đa 8 năm kể từ khi công ước được phê chuẩn. Ngoài ra, các quốc gia cũng phải rà phá, làm sạch các khu vực bị ô nhiễm bom chùm trên lãnh thổ của mình trong thời hạn 10 năm, có thể gia hạn thời gian trong trường hợp đặc biệt.

Công ước cũng nhấn mạnh nghĩa vụ hỗ trợ nạn nhân của bom chùm, bao gồm chăm sóc y tế, phục hồi chức năng, hỗ trợ tâm lý, bảo đảm hòa nhập xã hội, cũng như tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ của bom chùm.

Tính đến thời điểm hiện tại đã có 124 quốc gia tham gia ký kết CCM, nhưng chỉ mới có 112 quốc gia phê chuẩn công ước. Tuy nhiên, một số cường quốc về quân sự như Mỹ, Nga, Trung Quốc, Ukraine, Israel… vẫn chưa tham gia hiệp ước này, khiến việc kiểm soát hoàn toàn bom, đạn chùm gặp nhiều thách thức.

Dù Mỹ vẫn chưa tham gia CCM, quốc gia này đã ngừng sản xuất bom chùm từ năm 2008, nhưng vẫn tiếp tục chuyển giao loại vũ khí này cho Ukraine.