Âm thanh vo ve mà con người nghe thấy thực chất xuất phát từ chuyển động cánh. Muỗi tạo lực nâng bằng cách đập cánh với tần số rất cao và tiếng động đó trở nên rõ hơn khi chúng bay sát đầu hoặc sát tai người.
Nói cách khác, muỗi không chủ động phát ra âm thanh để trêu chọc hay khiêu khích con người. Tiếng vo ve chỉ là sản phẩm phụ của hoạt động bay, nhưng lại rơi vào dải âm mà tai người rất dễ nhận ra trong môi trường yên tĩnh về đêm.
Khi muỗi bay sát người, tiếng đập cánh của chúng rơi vào dải âm mà tai người rất dễ nhận ra trong đêm yên tĩnh (Ảnh minh họa).
Một điểm quan trọng khác là không phải mọi con muỗi đều tìm cách hút máu. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ, chỉ muỗi cái mới hút máu người hoặc động vật để có dưỡng chất phục vụ quá trình phát triển trứng. Vì thế, khi con người cảm nhận một con muỗi đang vo ve quanh đầu, đó thường là một cá thể cái đang trong giai đoạn tìm vật chủ thích hợp.
Muỗi tìm người bằng một chuỗi tín hiệu sinh học
Các nghiên cứu cho thấy muỗi không dựa vào một tín hiệu duy nhất. Thay vào đó, chúng kết hợp nhiều manh mối khác nhau như khí CO2 trong hơi thở, mùi cơ thể, nhiệt độ bề mặt da, độ ẩm và ở khoảng cách gần còn có thể dùng thêm tín hiệu thị giác.
Trong đó, carbon dioxide đóng vai trò đặc biệt quan trọng vì nó giúp kích hoạt hành vi bay tìm vật chủ từ khoảng cách xa hơn. Khi đã tiến đến gần, muỗi tiếp tục dùng mùi da và nhiệt để xác định nơi đáp xuống.
Đó là lý do vùng đầu và mặt thường trở thành khu vực muỗi xuất hiện nhiều trong lúc con người nằm ngủ. Mũi và miệng là nơi thải ra khí CO2 liên tục. Khi một người đang nghỉ ngơi trong không gian kín hoặc ít gió, luồng tín hiệu này có thể tập trung rõ hơn quanh vùng đầu.
Muỗi bay theo dấu hiệu đó nên con người dễ cảm thấy chúng lượn quanh tai, dù mục tiêu thực sự của chúng không nhất thiết là vành tai mà là toàn bộ khu vực gần nguồn hơi thở và các tín hiệu nhiệt, mùi trên cơ thể.
Muỗi định vị con người bằng nhiều tín hiệu cùng lúc như khí CO2, mùi cơ thể, nhiệt độ da và độ ẩm (Ảnh: Getty).
Ngoài CO2, mùi da cũng góp phần quan trọng. Da người liên tục phát tán nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy sự khác biệt trong thành phần mùi da có thể khiến có người hấp dẫn muỗi hơn người khác.
Axit lactic, amoniac và nhiều chất chuyển hóa khác trong mồ hôi từ lâu đã được xem là những tín hiệu mà muỗi có thể khai thác khi tiếp cận vật chủ. Điều này giúp giải thích vì sao trong cùng một căn phòng, có người bị đốt nhiều hơn, có người ít bị chú ý hơn.
Nhiệt độ bề mặt da cũng là một manh mối quan trọng ở cự ly gần. Các tài liệu khoa học cho thấy muỗi phản ứng với nguồn nhiệt mang đặc trưng cơ thể sống, đặc biệt khi tín hiệu đó đi kèm CO2 và mùi người.
Vì vậy, sau khi bay đến gần đầu người theo luồng hơi thở, chúng tiếp tục lượn quanh để xác định điểm tiếp cận thuận lợi nhất. Trong bối cảnh đó, tiếng vo ve bên tai không phải là hành động vô nghĩa, mà phản ánh giai đoạn muỗi đang dò tìm vị trí đáp xuống.
Điều con người cảm thấy như một hành vi liều lĩnh thực ra chỉ là sự đánh đổi sinh học. Muỗi cần lại gần cơ thể người nhưng càng lại gần thì càng dễ bị phát hiện. Chúng không có cơ chế bay im lặng hoàn toàn.
Xét theo tiến hóa, đây không hẳn là một chiến lược kém hiệu quả, bởi muỗi vẫn là một trong những nhóm côn trùng có khả năng thích nghi rất cao và tồn tại rộng khắp trên thế giới.
Tiếng vo ve khó chịu nhưng có thể giảm bằng biện pháp đơn giản
Từ phía con người, việc nhạy cảm với tiếng vo ve là điều dễ hiểu. Âm thanh cao, mảnh và xuất hiện bất ngờ ở khoảng cách rất gần thường gây cảm giác cảnh giác khó chịu nhất là khi môi trường xung quanh yên tĩnh.
Sự khó chịu này càng rõ hơn vào ban đêm vì lúc đó tai người ít bị cạnh tranh bởi các nguồn âm thanh khác. Dù tiếng muỗi nhỏ, não bộ vẫn có xu hướng ưu tiên chú ý đến những tín hiệu có thể liên quan tới nguy cơ bị đốt hoặc mất ngủ.
Việc hạn chế muỗi trong phòng ngủ hiện nay vẫn dựa trên các biện pháp rất cơ bản nhưng hiệu quả.
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ khuyến nghị dùng các loại thuốc xua muỗi có hoạt chất đã được đánh giá như DEET, picaridin và IR3535. Đây là những hoạt chất có thể làm giảm khả năng muỗi nhận diện hoặc tiếp cận vật chủ khi sử dụng đúng cách theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm.
Ngoài ra, ngủ màn vẫn là một trong những biện pháp vật lý đáng tin cậy nhất vì nó tạo ra rào cản trực tiếp, không phụ thuộc vào việc muỗi bị hấp dẫn bởi mùi hay hơi thở.
Bên cạnh đó, giữ phòng thông thoáng, giảm nơi đọng nước quanh nhà và vệ sinh cơ thể trước khi ngủ cũng có thể góp phần làm giảm khả năng bị muỗi quấy rầy.
Những biện pháp này không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn muỗi, nhưng có thể làm giảm số tín hiệu hấp dẫn mà cơ thể phát ra và giảm mật độ muỗi trong môi trường sống.