Kỳ thú rừng ngập mặn Hải Phòng, thủ phủ của loài cua lạ và “cá biết đi” (Video: Minh Nhật – Thương Huyền).
Cách Hà Nội khoảng 120km, rừng ngập mặn Đồ Sơn (Hải Phòng) mở ra một thế giới rất khác của miền cửa biển, nơi những rễ bần chọc ngược lên trời, cây sú vẹt cắm mình xuống bùn, chim cò về ngủ chiều tối và dưới chân rừng là vô số còng, cáy, cá thòi lòi miệt mài kiếm ăn.
Rừng ngập mặn Đồ Sơn thường được ví như “lá phổi xanh” hay “bức tường chắn sóng” của vùng biển Hải Phòng.
Theo công bố hiện trạng rừng năm 2023 của địa phương, Đồ Sơn có hơn 401ha rừng ngập mặn. Riêng khu vực Bàng La, một nghiên cứu công bố năm 2023 ghi nhận diện tích khoảng 370ha, phân bố dọc bờ trên sông Văn Úc.
Không giống những khu rừng trên cạn, rừng ngập mặn tồn tại ở ranh giới giữa đất và nước, nơi thủy triều lên xuống mỗi ngày định hình toàn bộ sự sống.
Sự thay đổi mực nước ở một khu vực khi triều xuống và triều lên.
Nếu nhìn từ xa, khu rừng giống như một dải xanh trầm lặng nằm ngoài đê biển. Nhưng càng đi sâu, nơi đây càng hiện ra như một hệ sinh thái sống động bậc nhất vùng ven biển phía Bắc.
Nghiên cứu về rừng ngập mặn Bàng La cho thấy khu vực này ghi nhận 20 loài thực vật ngập mặn thuộc 19 chi, 16 họ.
Nổi bật nhất là hai loài cây chủ đạo: bần và sú vẹt. Chính hai loài này tạo nên “bộ khung” sinh thái cho toàn bộ khu rừng.
Điều làm rừng ngập mặn trở nên kỳ thú không chỉ là màu xanh mà còn nằm ở cách những loài cây nơi đây sinh tồn.
Cây bần thường mọc ở rìa ngoài, nơi trực diện với nước và gió. Rễ của chúng không chỉ cắm sâu xuống đất như cây trên đất liền mà vươn ngược lên khỏi mặt bùn để lấy oxy.
Những chiếc rễ nhô lên tua tủa như hàng nghìn chiếc ống thở tự nhiên, giúp cây tồn tại trong môi trường thiếu khí. Không chỉ vậy, chính hệ rễ này còn đóng vai trò như “vườn ươm”, nuôi dưỡng và phát triển thành những cây con mới.
Trong khi đó, với sú vẹt khi quả chín rụng xuống bùn, tự cắm mình rồi nảy mầm, như thể khu rừng tự gieo thế hệ tiếp theo ngay trên chính nền đất mặn của mình. Những đặc điểm này cũng lý giải vì sao rừng ngập mặn có thể bám trụ ở vùng cửa sông, chắn sóng, giữ đất và giảm xói lở bờ biển.
Cây sú vẹt tập trung nhiều ở vùng lõi của khu rừng ngập mặn này.
Dưới tán rừng ấy là một thế giới nhỏ nhưng vô cùng náo nhiệt. Khi thủy triều xuống, loạt sinh vật bắt đầu cựa quậy lộ diện, nhô lên mặt bùn.
Còng, cáy, cua nhỏ, cá thòi lòi, cá lác, hàu, vẹm… xuất hiện dày đặc, tạo nên một hệ sinh thái tầng thấp vô cùng phong phú.
Đi theo chiếc cầu gỗ dài 2km tiến sâu vào phần lõi của rừng ngập mặn Bàng La sẽ đến “đại bản doanh” của loài còng đỏ đặc trưng ở nơi đây.
Còng đỏ thường khiến du khách chú ý đầu tiên bởi màu sắc nổi bật và cặp càng phát triển lệch hẳn về một phía, một càng rất to, một càng nhỏ hơn hẳn.
Trên các bãi bùn ở vùng lõi rừng có thể thấy chi chít những chú còng đỏ bò ra khỏi hang kiếm ăn khi nước rút. Sinh vật nhỏ này không chỉ tạo nên sức sống cho rừng mà còn là mắt xích quan trọng của chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái cửa biển.
Các loài ốc, cá thòi lòi xuất hiện dày đặc trên mặt bùn khi triều xuống. Cá thòi lòi là loài cá đặc biệt với khả năng vừa sống dưới nước vừa di chuyển trên cạn. Chúng có đôi mắt lồi to nằm trên đỉnh đầu, giúp quan sát tốt trong môi trường ngập nước và bùn.
Thân cá nhỏ, da ẩm, có thể hấp thụ oxy qua da và niêm mạc miệng. Cá thòi lòi thường bò, nhảy trên bùn bằng vây trước khỏe, đào hang để trú ẩn. Đây là loài thích nghi độc đáo, được xem như “cá biết đi” trong tự nhiên.
Không chỉ dưới đất, trên không trung cũng là một hệ sinh thái sống động. Chim, cò xuất hiện theo chu kỳ ngày đêm khá rõ rệt.
Tổ cò không khó để bắt gặp trong khu rừng ngập mặn này.
Ban ngày, chúng tản ra khu vực rìa rừng để kiếm ăn. Khi chiều xuống, khoảng 19-20h, cả đàn lại quay về khu vực lõi rừng để trú ngụ, tạo nên những “điểm tụ” sinh học mang tính ổn định cao.
Toàn bộ hệ sinh thái này vận hành theo nhịp của thủy triều. Khi nước dâng, các loài thủy sinh di chuyển theo dòng nước.
Khi nước rút, bãi bùn trở thành “sân khấu” cho các loài sinh vật đáy hoạt động. Chính sự thay đổi liên tục đó khiến rừng ngập mặn luôn chuyển động theo từng giờ trong ngày.
Với người dân vùng cửa biển, rừng ngập mặn còn là nơi mưu sinh từ bao đời. Hoạt động khai thác ở đây gắn chặt với thủy triều. Khi nước lên, người dân chèo ghe theo các lạch nhỏ để thả lồng, bắt còng, cáy hay cá thòi lòi.
Lúc nước rút, họ có thể lội thẳng xuống bãi bùn để bắt bằng tay. Giá trị của khu rừng vì thế không chỉ nằm ở cảnh quan hay du lịch mà còn ở nguồn lợi thủy sản, ở lớp “lá chắn” sinh thái bảo vệ bờ và ở chính sinh kế bền bỉ của cộng đồng ven biển.
Một báo cáo quốc tế từng ghi nhận hoạt động phục hồi rừng ngập mặn tại khu vực Bàng La, Tân Thành, Đại Hợp đã góp phần bảo vệ khoảng 14km đê biển và tạo nguồn lợi thủy sản đáng kể cho địa phương.
Tại rừng ngập mặn Đồ Sơn, bên cạnh đi bộ bằng cầu gỗ xuyên rừng, người yêu khám phá còn có thể trải nghiệm bắt ốc, câu còng hay chèo kayak khi thủy triều lên.