Thiếu ngủ có thể cản trở quá trình củng cố trí nhớ, cũng như làm tăng nguy cơ mắc phải nhiều tác động tiêu cực khác đến sức khỏe (Ảnh: Mapodile/E+/Getty Images).
Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng chất kích thích này có thể bảo vệ và đảo ngược tình trạng suy giảm trí nhớ do thiếu ngủ ở chuột.
Các nhà nghiên cứu từ Đại học Quốc gia Singapore (NUS) đã tập trung vào vùng CA2 của hồi hải mã, một phần của não bộ, được biết đến là vùng não quan trọng trong trí nhớ xã hội. Trong thí nghiệm trên chuột, đó là khả năng nhận biết những con chuột khác mà chúng đã gặp trước đó.
Đúng như dự đoán, những con chuột bị cố tình giữ cho tỉnh táo tỏ ra kém hơn nhiều trong việc nhận diện những con chuột khác mà chúng đã gặp trước đó. Tuy nhiên, khi một nhóm chuột được cho uống caffeine đều đặn trong một tuần trước khi bị thiếu ngủ, chúng không thể hiện khả năng nhận biết xã hội kém như vậy.
Hơn nữa, khi caffeine được áp dụng vào mô não lấy từ những con chuột bị thiếu ngủ, ngay cả khi chúng không được cho uống caffeine trước đó, chất này giúp cải thiện tín hiệu trong vùng CA2.
Nhà sinh lý học Lik-Wei Wong ở Trường đại học Quốc gia Singapore (NUS) cho biết: “Thiếu ngủ không chỉ khiến bạn mệt mỏi. Nó còn làm gián đoạn một cách có chọn lọc các mạch thần kinh quan trọng trong bộ nhớ”.
“Chúng tôi phát hiện ra rằng caffeine có thể đảo ngược những gián đoạn này ở cả cấp độ phân tử và hành vi. Khả năng này cho thấy lợi ích của caffeine có thể vượt xa việc chỉ giúp chúng ta tỉnh táo”.
Các nhà nghiên cứu đã sử dụng điện cực để đo hoạt động não của chuột ở vùng CA2 (Ảnh: Wong và cộng sự, Neuropsychopharmacology, 2026).
Từ lâu người ta đã biết rằng thiếu ngủ có thể cản trở quá trình củng cố trí nhớ, cũng như làm tăng nguy cơ mắc phải nhiều tác động tiêu cực khác đến sức khỏe, nhưng mối liên hệ giữa trí nhớ xã hội và giấc ngủ chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng.
Phân tích do các nhà nghiên cứu thực hiện cho thấy rằng thiếu ngủ làm tăng tín hiệu não liên quan đến một chất hóa học gọi là adenosine, chất này vừa thúc đẩy giấc ngủ, vừa có thể làm giảm hoạt động của các mạch tạo trí nhớ.
Nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng caffeine có thể làm giảm tín hiệu này, và điều này cũng được chứng minh trong nghiên cứu này.
Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn rõ hơn về cách thiếu ngủ và caffeine ảnh hưởng đến trí nhớ xã hội, cũng như các kết nối thần kinh cụ thể liên quan. Điều đó giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về sự tương tác giữa giấc ngủ, trí nhớ và caffeine.
“Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cho thấy vùng CA2 là một trung tâm quan trọng liên kết giấc ngủ và trí nhớ xã hội,” Nhà thần kinh học Sreedharan Sajikumar ở NSU cho biết.
Điều quan trọng cần lưu ý là đây chỉ là những thí nghiệm trên chuột. Mặc dù chuột và người có nhiều điểm chung về sinh học, nhưng những phát hiện này vẫn cần được xác nhận trong một nghiên cứu trên người, cũng như thói quen ngủ và tiêu thụ caffeine của họ.
Giả thuyết đặt ra là khả năng nhận diện người và nhớ lại chi tiết về họ có thể bị ảnh hưởng ngay cả sau một thời gian ngắn thiếu ngủ, và thói quen uống caffeine thường xuyên có thể giúp bảo vệ chống lại những suy giảm trí nhớ đó, nhưng cần nghiên cứu thêm để có thể kết luận chính xác.
Nhìn xa hơn, phát hiện này có thể hữu ích trong việc điều tra mối liên hệ đã được tìm thấy giữa thiếu ngủ và nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ cao hơn.
Một phần của mối liên hệ đó có thể là do các mạch thần kinh liên quan đến trí nhớ, vốn được chứng minh là phụ thuộc vào một chế độ ngủ tốt, và thường bị suy giảm ở những người mắc chứng mất trí nhớ.
Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng thói quen uống cà phê thường xuyên có thể giúp phòng ngừa chứng mất trí nhớ, và nghiên cứu mới nhất này có thể cung cấp cơ chế giải thích tại sao.
Thậm chí tốt hơn, nó xác định được một con đường cụ thể trong não có thể được nhắm đến trong các phương pháp điều trị, ít nhất là liên quan đến trí nhớ xã hội.
Não bộ là một cỗ máy sinh học vô cùng phức tạp, điều này khiến việc nghiên cứu nó và các bệnh về não như chứng mất trí nhớ trở nên rất khó khăn đối với các nhà khoa học.
Tuy nhiên, mỗi khám phá mới đều đưa chúng ta đến gần hơn với bức tranh toàn cảnh về những gì xảy ra khi chúng ta thiếu ngủ, và các biện pháp đối phó có thể là gì.
“Nghiên cứu này nâng cao hiểu biết của chúng ta về các cơ chế sinh học tiềm ẩn gây ra sự suy giảm nhận thức liên quan đến giấc ngủ”, nhà thần kinh học Sajikumar nói. “Điều này có thể cung cấp thông tin cho các phương pháp tiếp cận trong tương lai nhằm bảo tồn khả năng nhận thức”.